Woensdag 26/01/2022

AchtergrondDetentiepraktijken

Hoe China bekende kritische stemmen in het gelid dwingt: ‘Geweld en medicatie’

Tennisster Peng Shuai liet via sociale media weten dat ze seksueel was misbruikt, daarna verdween ze uit beeld. Beeld AFP
Tennisster Peng Shuai liet via sociale media weten dat ze seksueel was misbruikt, daarna verdween ze uit beeld.Beeld AFP

Vele duizenden mensen worden ieder jaar in China vastgehouden buiten de normale juridische procedures. Dit systeem van verdwijningen houdt de schrik erin.

Gijs Moes

Of je nu tennisser bent, journalist, zakenman, actrice of politiechef, het kan iedereen in China overkomen: ineens ben je verdwenen. Zonder procedure, zonder aanklacht, zonder dat familie of andere naasten op de hoogte worden gebracht en voor onbekende duur. Wie weer tevoorschijn komt, na weken of maanden, vertelt zelden wat er is gebeurd.

Toch is China een rechtsstaat, althans dat beeld wil de overheid graag schetsen. Met wetten, rechters en procedures. Op dat rechtssysteem bestaat internationaal wel veel kritiek, van organisaties als Amnesty International en Human Rights Watch: rechters doen wat de Communistische Partij voorschrijft, zittingen zijn zelden toegankelijk en de kans op vrijspraak is miniem.

Maar naast de officiële justitie bestaat een heel systeem van detentie waarover veel minder bekend is. De partij, lokale overheden en inlichtingendiensten kunnen mensen willekeurig vasthouden zonder daar iets over bekend te maken. Is dit ook tennisster Peng Shuai overkomen, nadat ze op sociale media liet weten dat een hoge politicus haar seksueel had misbruikt?

Begin november plaatste Peng haar aanklacht op Weibo, China’s populairste platform. Daarna verdween ze uit beeld, tot de staatsmedia twee weken later een e-mail toonden die door haar geschreven zou zijn, waarin stond dat het allemaal een misverstand was. Daarna volgden foto’s en video’s van Peng, die ogenschijnlijk zorgeloos uit eten ging of tennisballen signeerde voor kinderen. Waar Peng in de tussentijd was, of waar ze op dit moment verblijft, is onduidelijk.

“Waarschijnlijk is ze verdwenen in het systeem”, zegt Laura Harth van de mensenrechtenorganisatie Safeguard Defenders. Mensen die verdwijnen, worden op verschillende plaatsen vastgehouden: in een hotel, een onopvallend kantoorgebouw of gewoon onder huisarrest. Wat daar gebeurt, is wel duidelijk, zegt Harth: druk uitoefenen, zowel geestelijk als fysiek.

Voormalig Alibaba-topman Jack Ma verdween vorig jaar na een speech. Beeld REUTERS
Voormalig Alibaba-topman Jack Ma verdween vorig jaar na een speech.Beeld REUTERS

“In alle gevallen die wij in kaart hebben gebracht, is er gemarteld”, zegt Harth. “Mensen worden geslagen, ze krijgen drugs toegediend of juist geen medicatie die ze wel nodig hebben. Seksueel geweld komt ook veel voor, of de dreiging daarmee. Ze verblijven in een ruimte zonder ramen, terwijl het licht 24 uur per dag wordt aangelaten. Familieleden worden bedreigd.”

Safeguard Defenders (SD) is een kleine organisatie, opgericht door Peter Dahlin. De Zweedse mensenrechtenactivist bracht begin 2016 zelf 23 dagen door in detentie. Nadat hij uit China kon vertrekken, begon hij een organisatie die zich inzet voor iedereen die in een betreffend land opkomt voor de mensenrechten. De Vlaamse Harth is programmadirecteur voor SD in Italië. Ze raakte bij de organisatie betrokken nadat ze in 2017 meemaakte dat de Oeigoerse politicus en activist Dolkun Isa werd opgepakt in Rome.

China-deskundigen aan universiteiten laten zich liever niet uit over de verdwijningen. Vragen om commentaar blijven onbeantwoord, of worden kortweg afgedaan. Wat wel bekend is, komt dus vooral van organisaties als SD. Die krijgt informatie van mensen in China, zegt Harth, al wil ze uit veiligheidsoverwegingen geen namen noemen. Via de contacten in China zijn de afgelopen jaren de ervaringen opgetekend van ongeveer tweehonderd mensen die tijdelijk verdwenen. Maar ook uit openbare gegevens is wel het een en ander bekend.

Honderdduizend mensen

Naar schatting zijn in de afgelopen jaren meer dan honderdduizend mensen in China op de een of andere manier tijdelijk verdwenen, zo blijkt uit een recent rapport van Safeguard Defenders. De cijfers zijn gebaseerd op informatie van het Nationaal Veiligheidscomité (NSC) en het Volkshooggerechtshof, de hoogste rechter in China. Er bestaan zeker zes verschillende vormen van buitengerechtelijke detentie, waarvan er twee verantwoordelijk zijn voor veruit de meeste gevallen: Residential Surveillance at a Designated Location (RSDL) en Liuzhi.

RSDL bestaat sinds 2013. Het is een systeem dat de overheid het recht geeft mensen tijdelijk vast te houden, bijvoorbeeld als zij de nationale veiligheid in gevaar brengen - een breed begrip in China. In principe moet de familie binnen de 24 uur op de hoogte worden gebracht en hebben verdachten recht op bijstand van een advocaat. Beide regels worden vrijwel nooit uitgevoerd. RSDL functioneert in de praktijk als een gereguleerde versie van een veel langer bestaande traditie in China waarbij iedereen die lastig is voor de overheid opgesloten kan worden.

Liuzhi staat geheel buiten het juridische kader. Dit systeem biedt de Communistische Partij de mogelijkheid om mensen op te pakken, bijvoorbeeld vanwege corruptie. Net als bij RSDL kunnen zij maximaal zes maanden worden vastgehouden, in complete afzondering, en is er geen mogelijkheid tot beroep. Liuzhi is vooral gericht op partijleden en ambtenaren.

Naast de twee grote systemen waarin mensen verdwijnen, zijn er meer opties, zoals huisarrest en mensen tijdelijk ‘op vakantie’ sturen. Veroordeelden die officieel vrijkomen, worden soms nadien nog vastgehouden, buiten het justitiële systeem.

 Interpol-voorzitter Meng Hongwei was na een bezoek aan China plotseling vermist. Beeld AP
Interpol-voorzitter Meng Hongwei was na een bezoek aan China plotseling vermist.Beeld AP

Belangrijk of bekend zijn biedt niet altijd bescherming. In september 2018 verdween Meng Hongwei, toen hij China bezocht vanuit Frankrijk. Daar was Meng hoofd van de internationale politieorganisatie Interpol. Vanuit China kwam de mededeling dat hij aftrad als voorzitter, maar zijn vrouw in Frankrijk hoorde niets. Het laatste bericht dat ze kreeg van haar man was een emoji van een mes, vlak voor zijn verdwijning.

Toen Meng in juni 2019 weer opdook, was dat in de rechtszaal, waar hij bekende meer dan twee miljoen dollar (1,8 miljoen euro) aan steekpenningen aangenomen te hebben. Hij werd veroordeeld tot 13,5 jaar cel en ging niet in beroep.

Opeens duiken ze weer op

Veruit de meeste personen die in China tijdelijk verdwijnen, komen helemaal niet voor de rechter. Zij duiken op een gegeven moment weer op en houden zich dan gedeisd. Zoals Jack Ma, de voormalige topman van het Chinese concern Alibaba, bekend vanwege zijn extraverte optreden.

Zijn toespraak met kritiek op de Chinese banken en financiële toezichthouders, in het najaar van 2020, ging blijkbaar te ver. Ma verdween enkele maanden van de radar, een beursgang van een van zijn bedrijven ging niet door en sinds hij weer opdook begin 2021 laat hij weinig meer van zich horen.

De actrice Fan BingBing was in juli 2018 plotseling verdwenen. Beeld AP
De actrice Fan BingBing was in juli 2018 plotseling verdwenen.Beeld AP

Fan Bingbing deed dat wel. In het najaar van 2018 bood de populaire actrice haar excuses aan en betaalde vrijwillig een boete vanwege belastingontduiking. In juli 2018 was ze plotseling verdwenen; het is onbekend waar ze in de tussenliggende maanden verbleef.

Vrij veel bekend is er over Zhang Zhan, een burgerjournalist die in februari 2020 naar Wuhan vloog om verslag te doen van de corona-uitbraak. In mei verdween ze en in de maanden erna werd ze gemarteld, volgens een rapport van Amnesty International.

Zhang, die inmiddels is veroordeeld tot vier jaar gevangenisstraf, ging in hongerstaking. Mensenrechtenorganisaties, de Verenigde Naties en verschillende buitenlandse regeringen hebben bij de Chinese overheid hun bezorgdheid geuit over haar gezondheid. Verschillende VN-organen hebben al eerder RSDL en Liuzhi veroordeeld en China opgeroepen onmiddellijk met deze systemen te stoppen.

Burgerjournalist Zhang Zhan ging na haar verdwijning in hongerstaking. Beeld AFP
Burgerjournalist Zhang Zhan ging na haar verdwijning in hongerstaking.Beeld AFP

Het systeem van verdwijningen vervult een functie voor de Chinese overheid, zegt Harth. “Het werkt. Mensen kennen het en zijn er bang voor. Ze weten dat dit een van de dingen is die de overheid kan doen. Ze zijn zelfs bang om over bepaalde onderwerpen te praten, net als vroeger in de Sovjet-Unie.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234