Dinsdag 27/09/2022

Hoe de graaf zijn bank in chaos stortte

Maurice Lippens is voor velen dé man achter het Fortisdrama

Beleggers zijn razend op de top van Fortis. De telefoon staat roodgloeiend bij advocatenkantoor Deminor en consumentenorganisatie Test-Aankoop. De beleggers zijn boos omdat Fortis te veel risico's nam bij de overname van ABN Amro en daardoor in slechte papieren zit. Vooral de fout van Fortisvoorzitter Maurice Lippens, wordt gezegd. 'Wie gedreven wordt door wraakgevoelens, neemt de domste beslissingen.'

door Johan Corthouts

De Belgisch-Nederlandse bankverzekeraar Fortis beleeft de ergste crisis uit zijn bestaan. Door een slecht getimede en veel te duur betaalde overname van de Nederlandse bank ABN Amro zit Fortis in zware financiële problemen. Anderhalve week geleden, na de bekendmaking van een reeks noodmaatregelen, tuimelde de koers van Fortis bijna 20 procent naar beneden. Het was de zwaarste koersval uit de geschiedenis van de bank-verzekeraar. Topman Jean-Paul Votron lag meteen onder vuur. Zijn aftreden wordt geëist, maar Fortisvoorzitter Maurice Lippens weigert zijn CEO te laten vallen. Meer en meer mensen wijzen nu met de vinger naar Lippens. Hij is de hoofdverantwoordelijke voor het drama dat zich bij Fortis voltrekt.

26 mei 1998 is een dag die diep in het geheugen van Maurice Lippens staat gegrift. Op een ogenblik dat 'zijn' Fortis zich opmaakte om de Generale Bank binnen te harken, lanceerde ABN Amro een tegenbod. "ABN Amro overtreft het bod van Fortis op de Generale Bank", luidde het nieuws op de telexen. Voor Maurice Lippens kwam de aankondiging aan als een donderslag bij heldere hemel. De overname van de Generale Bank door zijn Fortis leek zo goed als in kannen en kruiken. Geen vuiltje aan de lucht. En toen kwamen de Nederlanders, met privévliegtuig overgevlogen uit Amsterdam, om snel de Generale Bank aan de haak te slaan.

Arrogant en zegezeker waren ze, topman P.J. Kalff en zijn rechterhand Rijkman Groenink. Verzekerd van de steun van het management van de Generale Bank, dat niets van Fortis wou weten, dachten ze dat de bank hen niet meer kon ontglippen. Nog voor de buit binnen was, werden er al grapjes over gemaakt. Verwijzend naar de naam van het toen nog drie sterren tellende Brusselse restaurant Comme chez soi zei Kalff: "Op weg hier naartoe zeiden we tegen elkaar: dat wordt in de toekomst Comme chez nous."

"Ik heb gevloekt. Dat het godverdomme niet kon wat ze daar deden. De club van ABN Amro dacht dat ze iets met het management van de Generale Bank konden klaarspelen", blikte Lippens later in Humo terug. De sterkhouder van Fortis moest al zijn ervaring en kunde aanspreken om het bod te counteren. Het kostte hem bloed, zweet en tranen om met een hoger bod de Generale Bank alsnog aan Fortis te koppelen. Exit ABN Amro.

Het gevecht met de Nederlanders leverde Lippens de titel van graaf op. De jongere broer van burgemeester Leopold Lippens van Knokke-Heist was niet langer de emmerdeur voor wie hij in financiële kringen jaren lang versleten werd. Als redder van de Belgische haute finance werd hij opgenomen in het establishment en daar hoorde een titel bij.

Lippens hield wel een stevige kater over aan het gevecht met ABN Amro. Hij herinnert zich de strijd als "een van de moeilijkste in mijn leven". Als de mogelijkheid zich zou voordoen om die arrogante Nederlanders een hak te zetten, dan zou hij die kans zeker niet aan zich voorbij laten gaan. Die kans kwam er in april vorig jaar. "Toen de topman van Royal Bank of Scotland, Fred Goodwin, hier kwam vragen of we mee wilden doen met een bod op ABN Amro, wilde ik hem wel om de hals vliegen. Het voorstel leek wel te goed om waar te kunnen zijn", liet hij optekenen door De Tijd.

Dat bod kwam er officieel op 4 mei 2007. Fortis, Royal Bank of Scotland en het Spaanse Santander hadden 71 miljard euro veil voor de overname van ABN Amro, ettelijke miljarden meer dan wat het Britse Barclays bereid was te betalen voor de Nederlandse bank. Barclays was de favoriete partner van de inmiddels tot ABN Amrotopman gepromoveerde Groenink. Dat het bankentrio diep in de eigen zak moest tasten, leek voor Lippens - getrouw aan zijn eigen overtuiging 'when you buy cheap, you get cheap' - op dat moment geen probleem.

Fortis betaalde 24 miljard euro voor zijn deel van de overname. Daarmee kocht de bank-verzekeraar het Nederlandse retailnetwerk van ABN Amro en de afdeling private banking. Die aankoop werd onthaald als een goede strategische keuze. Voor Fortis waren de twee activiteiten een perfecte aanvulling op zijn eigen business. Het kostte Lippens weinig moeite om de overname door de aandeelhoudersvergadering te loodsen. Met een haast stalinistische score van meer dan 90 procent schaarden de aandeelhouders van Fortis zich begin augustus achter de overname.

Op 13 oktober meldde het bankentrio niet zonder enige fierheid dat de overname van ABN Amro een feit was en dat de opsplitsing van Nederlands trots kon beginnen. Bijna tien jaar na de mislukte raid van ABN Amro op de Generale Bank slaagde Lippens erin wraak te nemen op die arrogante Hollanders. Voor de inmiddels 65-jarige Lippens was dat de kers op de taart voor 'zijn' Fortis. Zelf ontkent Lippens dat hij zich liet leiden door wraakgevoelens. "Het is niet zo dat Fortis het speciaal op ABN Amro had gemunt. Maar als je een huis bezit in een bepaalde straat en het pand ernaast komt te koop, dan moet je daar toch naar kijken? Want de twee huizen zijn samen meer waard dan apart", zei hij in oktober vorig jaar.

Maar die bewering wordt weggehoond op de financiële markten. Psychologie en revanchegevoelens spelen zeker mee in zulke zakelijke beslissingen. Maar wraak is een slechte raadgever. "Wie zich laat leiden door wraak neemt de domste beslissingen", zegt een vooraanstaand economist. En wat blijkt nu? Fortis heeft een pak fouten gemaakt bij de overname van ABN Amro.

De bank-verzekeraar verkeek zich op de kredietcrisis, die in augustus vorig jaar de kop opstak. Die kredietcrisis zou wel overwaaien, dachten Lippens & co. Maar de kredietcrisis bleek veel erger dan gedacht. Het financieel systeem daverde op zijn grondvesten. Het vertrouwen tussen de banken was zoek. In zo'n moeilijke omgeving moest Fortis op zoek naar centen om zijn deel van de overname te financieren. Want geloof het of niet, Fortis had geen centen klaarliggen voor de overname.

"Fortis is te gretig geweest. Ze hebben te vlug beslist en te weinig nagedacht over hoe ze de overname zouden financieren", zegt Sven Sterckx, analist bij beurshuis Dierckx&Leys. Vreemd toch dat een bankier er zo'n roekeloos gedrag op nahoudt? "Als ik een huis koop, dan zorg ik er eerst voor dat ik geld heb om het te betalen. Fortis deed het omgekeerde. De bank-verzekeraar kocht eerst een nieuw huis en ging daarna pas op zoek naar een lening."

Een onvergeeflijke blunder, zo bleek achteraf. Want de zoektocht naar geldmiddelen was veel moeilijker dan verwacht. Kapitaal was schaars en duur. Een forse kapitaalsverhoging was nodig om geld bij elkaar te harken. In september werd 13 miljard euro opgehaald. Om zoveel mogelijk aandeelhouders ervan te overtuigen in te tekenen op de kapitaalsverhoging werden de aandelen tegen een toen nog zacht prijsje van 15 euro aan de man gebracht. De kapitaalsverhoging werd de beleggers op die manier door de strot geramd.

Het ging daarna van kwaad naar erger bij Fortis. Her en der doken geruchten op dat Fortis ook in de brokken deelde van de kredietcrisis. De bank-verzekeraar zweeg evenwel als vermoord. De zenuwachtigheid bij de belegger nam toe. Midden januari 2008 dook de koers met 10 procent naar beneden na geruchten over een nieuwe, tweede kapitaalsverhoging en het terugschroeven van het dividendbeleid, maar Fortis bleef staalhard ontkennen dat er problemen waren.

De eerste informatie over de gevolgen van de kredietcrisis kregen de beleggers in maart bij de cijfers over 2007. Fortis scheurt zijn broek voor 1,9 miljard euro. Maar over ABN Amro niks dan goed nieuws. Pas in de voorbije weken raakte bekend dat Fortis ook problemen ondervond om de overname in goede banen te leiden. Een door Europa opgelegde verkoop van onderdelen van ABN Amro liep averij op. In plaats van met winst te verkopen, werd verlies gemaakt. Ook dat was een flinke streep door de rekening van Fortis.

Een dure overname, grote problemen met de financiering en de integratie van ABN Amro en verliezen door de kredietcrisis. Niet te verbazen dat Fortis in alsmaar grotere moeilijkheden verzeild raakte. Een reddende engel werd gezocht. De sterkhouder van Fortis gaf dat begin mei, weliswaar enigszins omfloerst, zelf aan in Le Soir. "Als morgen een onderneming aanklopt en vriendelijk een partnerschap voorstelt, wie ben ik dan om dat te weigeren?", vroeg hij.

Anderhalve maand later was het hek van de dam. Fortis raakte zo verstrikt in zijn eigen financiële problemen dat een noodingreep niet kon uitblijven. Om verder onheil te voorkomen wordt een financiële buffer van 8 miljard euro aangelegd. Het grootste slachtoffer zijn de beleggers. Hun interim-dividend wordt geschrapt. Het dividend over 2008 wordt niet in cash, maar in aandelen uitbetaald. En de nieuwe kapitaalsverhoging komt er. De gevolgen zijn bekend. Het aandeel tuimelde bijna 20 procent naar beneden en noteert rond 10 euro. Op een jaar tijd ging ruim 60 procent van de koers af.

Voor Lippens was het moment gekomen om een mea culpa aan te heffen. "Als we in augustus 2007 maar een klein deel wisten van wat er vandaag allemaal gebeurt, dan hadden we nooit een kapitaalsverhoging doorgevoerd en geen enkel lid van het consortium had ABN Amro overgenomen." Straffe taal van Lippens vorige week in La Libre. Om de noodingreep van Fortis enigszins goed te praten voorspelde de graaf ook nog eens een "financial meltdown": de financiële wereld zal in de komende weken in elkaar klappen. Vrij vertaald: val ons niet te veel lastig. Onze financiële problemen? Daar kunnen we zelf niet veel aan doen.

Geert Noels, hoofdeconoom van beurshuis Petercam, vindt het ongehoord dat Lippens de verantwoordelijkheid voor de problemen bij Fortis op zo'n manier van zich af schuift. Lippens handelt als "een kapitein die midden in de storm de zee trotseert met een roeibootje, zijn bootje vol laadt met passagiers en die passagiers dan ook nog eens in paniek brengt. Niemand verplichtte hem volle zee te kiezen met een roeibootje. Andere financiële instellingen bleven aan wal of zorgden ervoor dat ze een stevige boot hadden. Lippens heeft geen enkele rekening gehouden met de opstekende storm. De timing en de prijs van de overname van ABN Amro zitten compleet fout."

Misschien had Lippens beter moeten luisteren naar een aantal mensen uit zijn eigen raad van bestuur. Sommige bestuurders van Fortis lieten de kapitaalsverhoging in september vorig jaar aan zich voorbijgaan. Een sterker teken van wantrouwen over de aanpak van het overnamedossier is moeilijk in te denken. Zo verkoos baron Philippe Bodson zijn rechten om in te schrijven op nieuwe aandelen te gelde te maken, een operatie die hem 450.000 euro opleverde. Lippens kocht wel aandelen, voor een bedrag van bijna 3 miljoen euro, maar verpatste ook een deel van zijn inschrijvingsrechten (bijna 2 miljoen euro). En CEO Jean-Paul Votron? Kocht hij aandelen? Niemand weet het. In de bestanden die de bankcommissie (CBFA) bijhoudt over financiële transacties van toplui van beursgenoteerde bedrijven is geen spoor van hem terug te vinden.

Beseften sommige bestuurders in de herfst van vorig jaar al dat de overname op losse schroeven stond door de kredietcrisis? Dat die operatie voor Fortis veel te groot en te riskant aan het worden was? Dat de deal beter kon worden afgeblazen, alsook de eerste kapitaalsverhoging? Paul Huybrechts, de voorzitter van de Vlaamse beleggersclubs, meent van wel. "Het is duidelijk dat er destijds aan de top van de bank al grote twijfels bestonden over de te volgen strategie." Maar die twijfels werden de kop ingedrukt. De operatie zou hoe dan ook worden afgerond. "Als er drie Northern Rocks waren geweest - de Britse bank die over de kop ging door de kredietcrisis - dan hadden we de deal waarschijnlijk niet doorgezet", zei Lippens daarover in De Tijd.

En nu? Wat moet er nu gebeuren met Fortis? Gaat Fortis nog bloeden door de kredietcrisis? Is de financiële buffer voldoende om verder onheil te voorkomen? NIemand die het met zekerheid weet. "Als Lippens gelijk krijgt met zijn voorspelling over een meltdown, dan kun je nu al zeggen dat zijn matras te dun is. Een nieuwe kapitaalsverhoging zal dan nodig zijn", zegt een belegger.

Ondertussen zit Fortis opgescheept met een aantal nieuwe aandeelhouders van een bedenkelijk allooi. Eind vorige maand stapten de Russische miljardair Suleiman Kerimov en een Libisch staatsfonds, zeg maar Moamar Kadhafi himself, in het kapitaal van Fortis. Dat gebeurde tegen een gunstprijsje van 10 euro per aandeel. Een paar maanden geleden bestempelde Lippens Kerimov nog als maffia, nu valt hij hem in de armen. "Daar gaat Lippens nog mee in de problemen komen. Hij verkoopt zijn ziel aan de duivel", zegt een analist.

Intussen staan Lippens en Votron onder zeer zware druk om op te stappen. Zelf zijn ze flink beter geworden van de overname van ABN Amro. Beide heren kregen op een ogenblik dat de beleggers bloedden een loonsopslag van 75 procent.

Een snelle heropleving van de koers zit er zeker niet in. Daarvoor is het vertrouwen van de beleggers in Fortis te fel beschaamd. Fortis dreigt in een 'Agfa-scenario' terecht te komen, een lange periode met een kwakkelende koers.

Door alle problemen is de beurskapitalisatie, de totale waarde van alle aandelen van Fortis, gezakt tot onder 24 miljard euro, lager dus dan het bedrag dat Fortis neertelde voor de overname van ABN Amro. Voor een kleine 24 miljard euro krijg je straks niet alleen de vroegere Generale Bank, ASLK en AG, maar ook een stuk van ABN Amro. Met 10 euro per aandeel is Fortis spotgoedkoop geworden. Bijgevolg is de bank-verzekeraar een overnamedoelwit. Maar wie wil vandaag nog zijn centen steken in Fortis? Noels ziet niet meteen kandidaten opduiken. "Alle banken hebben hun eigen cash nodig om door de storm te geraken. Wie een bank in moeilijkheden wil helpen, dreigt zelf ten onder te gaan."

De meningen zijn verdeeld. "Misschien staan de Nederlanders hier sneller terug dan je denkt. De vroegere aandeelhouders van ABN Amro zitten op een berg cash. Die Nederlanders hebben geen zin in spelletjes met Kerimov en Kadhafi. Als de overname van ABN Amro gewroken moet worden, is het nu het moment", zegt een belegger.

Sven Sterckx,

analist bij beurshuis Dierckx&Leys:

Als ik een huis koop, dan zorg ik er eerst voor dat ik geld heb om het te betalen. Fortis kocht eerst een nieuw huis en ging daarna pas op zoek naar een leningEen belegger:

De vroegere aandeelhouders van ABN Amro zitten op een berg cash. Die Nederlanders hebben geen zin in spelletjes met Kerimov en Kadhafi. Als de overname van ABN Amro gewroken moet worden, is het nu het moment

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234