Zondag 25/09/2022

ReportageCherson

Hoe het Kremlin de Oekraïners dwingt een Russische levensstijl aan te nemen

Inwoners van Cherson schuiven aan om een Russisch paspoort aan te vragen. Beeld Anadolu Agency via Getty Images
Inwoners van Cherson schuiven aan om een Russisch paspoort aan te vragen.Beeld Anadolu Agency via Getty Images

In de door Rusland bezette regio’s in Oekraïne dwingen lokale leiders burgers om de Russische heerschappij te aanvaarden. Daarna zullen schijnverkiezingen volgen om de bewering van Vladimir Poetin dat de gebieden Russische territoria zijn te formaliseren.

Anton TroianovskiValerie Hopkins en Marc Santora en Michael Schwirtz

Ze hebben Russische paspoorten, gsm-nummers en decoders voor de Russische televisie uitgedeeld. Ze hebben de Oekraïense munt vervangen door de Russische roebel, het internet naar Russische servers afgeleid en honderden mensen opgepakt die zich verzetten tegen de assimilatie.

Op allerlei manieren hanteert de bezettingsmacht op grondgebied dat veroverd werd door het Russische leger angst en indoctrinatie om de Oekraïners te dwingen een Russische levensstijl aan te nemen. “Wij zijn één volk”, zeggen blauw-wit-rode affiches. “We horen bij Rusland.”

Nu komt de volgende fase in president Vladimir Poetins 21ste-eeuwse versie van de veroveringsoorlog: het volksreferendum.

Door Moskou aangestelde bestuurders in steden en dorpen, zoals Cherson in het zuiden van Oekraïne, brengen alles in gereedheid voor een stemming in september die het Kremlin zal voorstellen als de volkswil in het gebied om deel uit te maken van Rusland. Ze rekruteren pro-Russische lokale mensen voor nieuwe ‘verkiezingscomités’ en prijzen Oekraïense burgers de vermeende voordelen aan om deel uit te maken van hun land. Naar verluidt worden de stembrieven zelfs al geprint.

Annexatie

Zo’n referendum is totaal illegaal, zeggen Oekraïense en westerse functionarissen, maar niettemin hangen er verschrikkelijke gevolgen aan vast. Analisten in Moskou en Oekraïne verwachten dat Poetin het zal aangrijpen om het veroverde gebied officieel tot Russisch grondgebied uit te roepen, beschermd door Russische kernwapens – waardoor toekomstige Oekraïense pogingen om de Russische troepen te verdrijven mogelijk veel precairder worden.

Een annexatie zou ook neerkomen op de grootste met geweld afgedwongen gebiedsuitbreiding in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog. Het gaat om een gebied vele malen groter dan de Krim, het Oekraïense schiereiland dat Poetin in 2014 veroverde.

Het vooruitzicht van een nieuwe annexatie heeft ook gevolgen voor de militaire agenda: het zet druk op Oekraïne om sneller met een tegenoffensief te komen, waardoor het dus niet de luxe heeft te wachten op meer westerse langeafstandswapens die de kans op succes zouden vergroten.

“Een referendum organiseren is helemaal niet moeilijk”, zei Vladimir Kostantinov, voorzitter van het door Rusland gecontroleerde parlement op de Krim, eerder deze week. “Ze zullen vragen: ‘Bied ons jullie bescherming, jullie ontwikkeling, jullie veiligheid.’”

Konstantinov, een al lang op de Krim actieve pro-Russische politicus, zat naast Poetin in het Kremlin toen de Russische president het document ondertekende dat de annexatie van de Krim bekrachtigde. Hij hielp ook bij de organisatie van het ‘referendum’ op de Krim waarbij 97 procent van de keizers ervoor koos deel uit te maken van Rusland – een resultaat dat door de internationale gemeenschap redelijk algemeen beschouwd werd als een vervalsing.

Konstantinov staat naar eigen zeggen constant in contact met de door Rusland aangestelde bezettingsmacht in de naburige omgeving van Cherson, die de Russische troepen vroeg in de oorlog veroverden. Hij zei dat de autoriteiten hem een paar dagen eerder hadden verteld dat ze de stembrieven al aan het printen waren, met de bedoeling in september een referendum te houden.

Cherson is een van de vier gebieden waar de autoriteiten schermen met referenda. De andere zijn Zaporizja in het zuiden en Loehansk en Donetsk in het oosten. Het Kremlin beweert dan wel dat het aan de inwoners van die gebieden is om te bepalen waar hun toekomst ligt, toch alludeerde Poetin vorige maand op een annexatie pur sang. Hij vergeleek de oorlog in Oekraïne met de veroveringsoorlogen van Peter de Grote in de 18de eeuw, en zei dat het, zoals bij de Russische tsaar, “aan ons is om verloren gegaan Russisch grondgebied terug te brengen”.

Tezelfdertijd lijkt het Kremlin de opties open te houden door weinig bijzonderheden te geven. Aleksei Tsjesnakov, een politiek adviseur uit Moskou die het Kremlin adviseert over de aanpak van Oekraïne, zegt dat Moskou de referenda over toetreding tot Rusland ziet als “het basisscenario” – ook al zijn de voorbereidingen voor een mogelijke stemming nog niet afgerond. Hij wilde niet kwijt of hij zelf bij dat proces betrokken is.

“Het scenario van het referendum lijkt realistisch en de prioriteit, aangezien er geen signalen uit Kiev komen dat het bereid is te onderhandelen over een akkoord”, antwoordt Tsjesnakov op een schriftelijke vraag. “Het wettelijke en politieke vacuüm moet uiteraard opgevuld worden.”

Inwoners van Cherson schuiven aan om een Russisch paspoort aan te vragen. Beeld REUTERS
Inwoners van Cherson schuiven aan om een Russisch paspoort aan te vragen.Beeld REUTERS

Verkiezingscomités

Het gevolg is dat de pogingen om inwoners van door Rusland bezet gebied te mobiliseren voor een referendum alsmaar zichtbaarder worden op het terrein – en wordt voorgesteld als een initiatief van plaatselijke leiders.

De door Rusland aangestelde autoriteiten in Zaporizja en de Cherson-regio, bijvoorbeeld, kondigden vorige week aan dat ze ‘verkiezingscomités’ aan het vormen waren om de referenda voor te bereiden, die volgens een van de functionarissen op 11 september kunnen plaatsvinden – de dag waarop er in Rusland lokale en regionale verkiezingen zijn.

Plaatselijke bewoners werden aangemoedigd om zich kandidaat te stellen voor het verkiezingscomité door een kopie van hun paspoort, hun onderwijscurriculum en twee pasfoto’s op te sturen.

De voorbereidingen van het referendum gaan gepaard met een propagandacampagne waarbij inwoners van het gebied maar ook het Russische publiek warm worden gemaakt voor de nakende annexatie. Een nieuwe pro-Russische krant in de Zaporizja-regio gaf zijn tweede krant vorige week de kop: “Het referendum zal er komen!” Vorige zondag klonk het op een wekelijks nieuwsprogramma op de Russische staatstelevisie dat “alles in het werk gesteld wordt om ervoor te zorgen dat Cherson zo snel mogelijk terugkeert naar zijn historische thuisland”.

“Rusland rolt een versie uit van wat je het annexatiescenario zou kunnen noemen”, zei John Kirby, woordvoerder van de Amerikaanse National Security Council, eerder deze maand. Hij vergeleek de voorbereidingen voor het referendum met de manoeuvres van het Kremlin om in 2014 de annexatie van de Krim te rechtvaardigen. “Annexatie met geweld is een grove schending van het VN-Charter en we zullen niet toestaan dat het zomaar en zonder gevolgen gebeurt.”

In de Oekraïense hoofdstad Kiev zeggen officiële woordvoerders dat elk referendum over een samengaan met Rusland of de vorming van een Russische satellietstaat in bezet gebied als illegaal en frauduleus beschouwd wordt en niet zal helpen om de inbezitneming van land te legitimeren.

null Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Ontberingen

Voor Oekraïense burgers gaat de bezetting gepaard met tal van ontberingen, zoals geldgebrek en een tekort aan medicijnen – een situatie waarvan de Russen gebruikmaken om sympathie bij de plaatselijke bevolking op te wekken door ‘humanitaire hulp’ te bieden.

Mensen die hunkeren naar een gevoel van normaliteit worden ertoe aangezet een Russisch paspoort aan te vragen, dat je tegenwoordig nodig hebt voor onder meer de registratie van een motorvoertuig of om bepaalde bedrijven op te richten. Pasgeboren kinderen en wezen krijgen automatisch de Russische nationaliteit.

“Er is geen werk in Cherson, er is geen geld in Cherson”, zegt Andrei (33), die aan de balie van een autoverdeler werkte voor de oorlog begon. Hij trok begin juni weg met zijn vrouw en kind en verhuisde naar West-Oekraïne. “Cherson is teruggekatapulteerd naar de jaren negentig, toen alleen wodka, bier en sigaretten er te koop waren.”

Nadat ze de regio’s van Cherson en Zaporizja veroverd hadden, gingen de Russen op zoek naar pro-Russische Oekraïense functionarissen en gaven hen verantwoordelijke posities.

Tezelfdertijd zetten ze een campagne op om verzet in de kiem te smoren. Dat hield onder meer in dat politieke en culturele leiders die als bedreigend beschouwd werden ontvoerd, gemarteld en geëxecuteerd werden, zeggen getuigen die The New York Times interviewde, westerse en Oekraïense officials en onafhankelijke mensenrechtenverenigingen zoals Human Rights Watch.

De Russische bezetters sloten de toegang tot mobieletelefoonproviders af en beperkten de beschikbaarheid van YouTube en de populaire berichtenapp Viber. Ze introduceerden de roebel en veranderden de leerstof op school in een Russische curriculum – dat kinderen alsmaar meer indoctrineert met de wereldvisie van Poetin.

Een topprioriteit lijkt te zijn de lokale bevolking te doen overschakelen op de Russische televisie. Werknemers van de Russische staatstelevisie in de Krim zetten in Cherson het nieuwsprogramma Cherson en Zaporizja 24 op, en decoders die toegang geven tot de Russische televisie werden gratis verdeeld – en zelfs tot bij de mensen thuis gebracht als ze die zelf niet konden afhalen.

Igor Kolykhaev, sinds 2020 burgemeester van de stad Cherson, zei eind vorige maand dat de Russische propaganda, gecombineerd met het gevoel in de steek gelaten te zijn door de regering in Kiev, er langzaam in slaagde de kijk te wijzigen van sommige inwoners die zijn achtergebleven – vooral gepensioneerden en mensen met een laag inkomen.

“Er verandert iets in relaties, waarschijnlijk ook in de gewoontes van mensen”, zei hij. Hij schatte dat 5 tot 10 procent van de inwoners van gedachten was veranderd door de propaganda. “En dat is een onomkeerbaar proces dat in de toekomst zal plaatsgrijpen”, zei hij. “Dat baart me echt zorgen, want het is bijna onmogelijk om dat terug te draaien.”

Kolykhaev sprak vanuit een geïmproviseerd kantoor in Cherson. Een paar dagen later meldde zijn assistent dat hij ontvoerd was door pro-Russische bezettingstroepen. Sindsdien heeft niemand nog iets van hem gehoord.

Poetin verwijst naar Cherson en andere delen van het zuidoosten van Oekraïne als Novorossiya, of Nieuw-Rusland – de naam van het gebied nadat het in de 18de eeuw veroverd was door Katharina de Grote en deel ging uitmaken van het Russische Rijk.

Nostalgie naar het Sovjet-verleden en scepsis ten aanzien van de prowesterse regering in Kiev sluimeren onder de oudere generaties, ook al werd in de regio gewerkt aan een nieuwe Oekraïense identiteit.

In het begin van de bezetting in de lente kwamen inwoners van Cherson regelmatig bijeen voor luidruchtig massaprotest tegen de Russische troepen, ook al riskeerden ze beschoten te worden. Maar die openlijke confrontaties zijn grotendeels verdwenen, zegt Ivan, een 30-jarige man die al zijn hele leven in Cherson woont. Hij is in de stad gebleven en geeft liever niet zijn volledige naam, want vrijuit praten is gevaarlijk. “Als er een grote bijeenkomst van mensen is, zijn de soldaten meteen ter plaatse”, zegt hij. “Het is echt levensbedreigend op dit moment.”

Toch zijn er duidelijk tekenen van verzet, zeggen plaatselijke bewoners. “Onze mensen trekken er ’s nachts op uit om Oekraïense vlaggen te schilderen”, zegt een andere man, Andrei. “In gele en blauwe letters schilderen ze: ‘Wij geloven in de Oekraïense strijdkrachten.’”

© The New York Times

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234