Vrijdag 30/09/2022

Hoe Volkertje Verzet steeds radicaler werd

'Hij had in zijn hoofd een eigen natuurlijke selectie ontwikkeld. Volkerts hiërarchie van de levende wezens, leek het wel. Hij was een knettergekke natuurfreak, die de zaak consequent saboteerde.' Vijf dagen na dato proberen collega's van verdachte Volkert van der Graaf (32) te begrijpen wat de man heeft bezield. Portret van de moordenaar van Pim Fortuyn.

Anne DE GRAAF

'Hij bevrijdde insecten. Hij bracht mieren op stukjes papier in veiligheid. Hij liet de muizen los. Hij stond er niet bij stil dat vogels daardoor zonder voedsel raakten. 'Elk dier heeft zijn eigen rechten', zei Volkert steeds." Sjoerd de Swaaf, gewezen medewerker van het Middelburgs vogelasiel, schrok er niet van toen hij hoorde dat ene 'Van der G.' mogelijk de moord op Pim Fortuyn pleegde. Het is alweer vijftien jaar geleden, maar het beeld van die "knettergekke natuurfreak" is hem eeuwig bijgebleven.

Van der Graaf was nog maar net actief in het asiel toen het daar al duidelijk werd dat hij een eco-fundamentalist was met wie eenvoudigweg niet te werken viel. "Hij had in zijn hoofd een soort 'eigen natuurlijke selectie' ontwikkeld, Volkerts hiërarchie der levende wezens, leek het wel. Wij werkten als gekken om door olie besmeurde zeevogels schoon te wassen, hun vleugeltjes te spalken en ze bij te voeren, maar hij saboteerde de zaak consequent. We hebben de samenwerking verbroken. Nadien nooit meer iets van hem gehoord. Gelukkig."

Geen wonder, want Volkert, de jongste zoon in een Noord-Hollands gezin, is dan allang in het oosten van het land op oorlogspad, om precies te zijn in universiteitsstad Wageningen. "Al op de lagere school had ik belangstelling voor dieren en natuur", schrijft hij in poëziestijl op de site van Animal Freedom, het dierenrechtenplatform in Wageningen. "Ik werd lid van de Rangers, de jongerenafdeling van het Wereld Natuur Fonds, we raapten samen weggegooid plastic op uit de duinen. Het leek allemaal maar normaal: dat je dieren opeet, dat je de vissen zomaar laat stikken in netten. Dat je wormen aan de haak doet. Bij mij kwam een rechtvaardigheidsgevoel naar boven: in een beschaafd land zou dat niet mogen gebeuren."

De kiem barst: Volkert wordt langzaam maar zeker milieufundamentalist. Zeer tot ongenoegen overigens van zijn ouders en zijn broer bij wie hij, op bezoek, niet langer vlees wenst te eten. Ze raken dan al de greep op Volkert kwijt.

In 1987 is de breuk compleet. Dan schrijft Volkert zich in aan de universiteit van Wageningen, richting 'milieukunde'. Het is het vak dat aansluit bij zijn manier van leven. Volkert verhuist naar Droevendaal, de barakkenenclave in het flowerpowernest van Wageningen.

Volkert huurt een kamer voor 100 euro per maand. En wordt zoals velen van zijn kotgenoten veganist. Hij gooit leren schoenen en broeksriem weg, en weigert halsstarrig consumptie van om het even welk dierlijk product. "Eieren zijn bedoeld voor de voortplanting, zoals honing eigenlijk dient voor de bijen." Tijdens zijn studententijd wordt hij lid van de antivivisectiebond, richt hij de Wageningse afdeling van Lekker Dier op, en is hij betrokken bij Inter Universitair Dier Gebruik.

Vrienden zien 'Volkertje Verzet' steeds radicaler worden, zowel binnen als buiten de Droevendaalsesteeg. Om zijn acties enig sérieux te geven, richt hij in 1992 met zijn vriend Sjoerd van de Wouw de Vereniging Milieu Offensief (VMO) op. Om zich ten volle van zijn taak te kwijten, laat Van der Graaf dezelfde dag zijn studie vallen. En verbreekt hij alle contact met zijn ouders.

Er gaat dan geen week voorbij of het milieuclubje procedeert tegen de uitbreiding van varkenshouders, kippenhouders en pelsfokkers. Dat kan kostenloos, zo hebben de groene Robin Hoods uitgedokterd: via indiening van bezwaarschriften. Van de Wouw en Van der Graaf worden 'fulltime bezwaarmakers'. Ze winnen zelfs voor de Raad van State. En een fijne bijkomstigheid: ze worden in hun strijd financieel gesteund door de Stichting Doen, die op zijn beurt geld krijgt van de Nationale Postcodeloterij.

Milieu Offensief haalt steeds vaker zijn gelijk bij het aanvechten van 'ondeugdelijk' uitgereikte vergunningen. De gemeente Ede wordt 250 keer door VMO voor de Raad van State gedaagd, in drie kwart van de gevallen met succes. "Sinds onze oprichting in 1992 hebben 2.200 procedures geleid tot circa 650.000 kilo minder ammoniakuitstoot per jaar. Omgerekend naar gespaarde dieraantallen komt dat overeen met 120.000 varkenslevens plus 2.000.000 kippen plus 100.000 nertsen, 10.000 kistkalveren, kalkoenen, vossen en konijnen."

"Volkert streed met de pen tegen de bio-industrie", legt zijn eenmalige advocaat en kenner van extreem-links Roger Vleugels uit. "Dat had meer succes dan aanslagen. Hij was een pientere jurist, ook al had hij geen rechten gestudeerd. Het kan niet dat hij gefrustreerd is geraakt, want hij won juist heel veel zaken. Volkert haalde altijd zijn slag thuis."

Maar het blijft allemaal niet ongestraft. Kippenboeren, nertsfokkers, kalvermesters en varkensboeren kunnen Van der Graafs bloed stilaan wel drinken. Verzoeningsgesprekken op de stadhuizen draaien uit op scheldpartijen. Volkert en Sjoerd Van de Wouw - "links tuig van de richel" - worden bespuwd, uitgejouwd, met de dood bedreigd. Boze boeren slingeren stenen naar hun auto's en door de ramen bij hen thuis. Volkert blijft kalm. Als in 1995 zijn auto ondersteboven wordt gegooid, schaart hij de zaak bloedernstig onder de post 'bedrijfsrisico's'.

En het gaat van kwaad tot erger. De milieuactivisten moeten een postbusadres nemen en een schuiladres zoeken, ver van de Droevendaalsesteeg. "Niks op Volkert aan te merken", zegt nochtans Roland Beumer, die een kamer aan hem verhuurde. "Hij liet alles echt kraaknet achter. Wat me wel opviel is dat het soms wel vreselijk stonk in de flat als hij een kotelet klaarmaakte. Naderhand heb ik pas begrepen dat dat veganistische spul was."

Volkertje Verzet blijft er ijzig onder. Als een nette klerk verschijnt hij met zijn lijvige dossiers voor de rechter, en wandelt hij na de zitting triomfantelijk naar zijn schuilwoning terug.

Het lijkt er nu steeds meer op dat Van der Graaf het verhoor na de moordaanslag afgelopen maandag even grondig voorbereidde als zijn juridische dossiers. De groene Robin Hood zwijgt nu al vijf dagen als vermoord en hij is blijkbaar niet van plan iets te lossen. Hij zit in isolement omdat de cipiers vrezen voor zijn leven. Naar verluidt weigert hij zelfs het woord 'nee' uit te spreken omdat hij weet dat dat later juridisch tegen hem gebruikt kan worden.

Maar de circumstantial evidence die inmiddels over de moord op Fortuyn is opgedoken, bewijst alvast dat Van der Graaf lang van tevoren met zijn zaak bezig was. Zijn recente verhuizing naar het noordelijke en rustiger gelegen Harderwijk zou dan ook veel meer te maken hebben met de voorbereiding van de moordaanslag, dan met zijn onvrede over het Harderwijkse dolfinarium.

Ook zou hij in het diepgelovige stadje aan het IJsselmeer zijn vrouw en vijf maanden oude baby in veiligheid hebben willen brengen. Moeder en kind zijn inmiddels vanuit de jaren-zestigflat in de Vondelstraat naar een veiliger adres overgebracht.

Maar er is meer: Van der Graaf kende het terrein van het Mediapark in Hilversum als zijn broekzak, net als de agenda van Fortuyn, wat zou kunnen wijzen op eenlek binnen de partij. Maar groter is de kans dat hij zich vooraf uitgebreid documenteerde over het doen en laten van de politicus, onder meer via Fortuyns website.

Dat Van der Graaf geen enkel middel schuwde om aan informatie te geraken, bleek eerder al in Wageningen: de politie betrapte hem vaak bij het plunderen van brievenbussen op zoek naar vergunningsaanvragen, de basis voor zijn procedureslagen. Ook bij de gemeentebesturen kende Van der Graaf alle trucs om plattegronden van boerderijen boven water te krijgen.

Dat dat lukte, bleek deze week: in Van der Graafs wagen werden de plattegronden van de huizen van drie andere leden van de Lijst Pim Fortuyn gevonden. Jim Janssen Van Raay, Joost Eerdmans en Hans Smolders krijgen sindsdien politiebescherming. Ook voor de woning van João Varela, de van Kaapverdische afkomst zijnde nummer 2 van de lijst, waken nu agenten. Eerstgenoemden hadden vorige maand aan de politie gezegd dat ze de indruk hadden te worden gevolgd. Eerdmans werd op een nacht zelfs drie keer gefotografeerd in zijn huis.

Uit een deze week opgedoken bandopname van hotel Brabant in Breda blijkt bovendien dat Van der Graaf vermoedelijk al van maandagochtend Fortuyn volgde. Het verhaal kan kloppen: Fortuyn bracht maandagochtend inderdaad een bezoek aan het hotel in Breda, in het kader van een door het regionale dagblad BN/De Stem georganiseerde lezersmeeting.

Hoewel de politie volhoudt dat Van der Graaf alleen opereerde, blijft het ook mogelijk dat er toch een bende achter de aanslag schuilt, zoals leden van de Lijst Pim Fortuyn beweren. Als dat het geval is, dan wisten de daders ook dat Fortuyn 's avonds zijn intrek zou nemen in een bruidssuite in een hotel in het Friese Leeuwarden, waar hij al oesters had besteld.

En dan is er nog dit: Van der Graaf vuurde van achteren vijf schoten af met een pistool dat hij in een plastic zak had meegesmokkeld. Twee kogels raakten Fortuyn in de rug, één in de hals en twee in het hoofd. Het Nederlands Forensisch Instituut in Rijswijk is nog bezig met het onderzoek, maar het ziet ernaar uit op dat Fortuyn met exact dezelfde 9 millimeter-hollow point-kogels werd vermoord als de 43-jarige milieuambtenaar Chris van Werken uit Nunspeet, op 22 december 1996. Hollow points zijn zachte stopkogels die in het lichaam grote schade aanrichten. Als ze zelf gefabriceerd worden, door inkerving van een kruisje op een kogel, bijvoorbeeld zoals in de zaak-Van Werken, zijn ze nog schadelijker.

Die Chris van Werken was overigens milieuambtenaar en verstrekker van vergunningen aan veehouderijen en dus een van de grootste vijanden van Van der Graaf. Van Werken werd, net als Fortuyn, in de rug geschoten op een fietspad op het landgoed Wena, tussen Nunspeet en Epe. Toen het onderzoek in 1997 na meer honderd tips nog niets had opgeleverd, werd het rechercheteam ontbonden. De politie besliste deze week de zaak te heropenen naar aanleiding van de moord op Fortuyn.

Rest de vraag waarom Van der Graaf uitgerekend Pim Fortuyn wilde uitschakelen. Als de groene Robin Hood echt met iemand een appeltje had te schillen, dan was het wel met Wien van den Brink, prominent varkenshouder en nummer 20 op Fortuyns lijst. Van den Brink was halverwege de jagen negentig gemeenteraadslid in Putten en verloor ettelijke procedureslagen van Van der Graaf. Van den Brink noemde hem bij die gelegenheid luidkeels een 'complete minkukel' en een 'miezerig mannetje'..

Volgens Justitie ligt het motief van de moord waarschijnlijk 'gewoon' in de strijd tegen het bont. Want het was voor de Wageningse milieuactivisten immers de bedoeling dat Landbouw nog in deze legislatuur het verbod op de kweek van pelsdieren zou bekrachtigen. Landbouw treuzelde. Dat leidde tot steeds bitsiger manifestaties. Van der Graaf was daar telkens bij aanwezig.

Hans Knoop, woordvoerder van de Nederlandse vereniging van Edel Pelsdier Fokkers, zegt zelfs de datum te kennen waarop Van der Graaf inwendig moet zijn overgekookt. "Dat was op 6 januari van dit jaar tijdens het populaire zakenprogramma Business Class op de Nederlandse zender RTL5", zegt hij. "'Stem op mij'", zei Fortuyn in die uitzending. 'Het milieubeleid in Nederland gaat nergens meer over. En van die praatjes van jullie milieubeweging word ik al helemaal doodziek. Stem op mij. Dan weet u zeker dat bont mag'."

"Ik denk dat je een motief in die richting moet zoeken", oordeelt Knoop. "Fortuyn werd te gevaarlijk. Hij stond Van der Graaf in de weg. In een krankzinnige bevlieging koos die ervoor Fortuyn uit te schakelen. Zonder na te denken over de gevolgen."

Een van die gevolgen is dat de dierenrechtenbeweging door de actie van Van der Graaf bij velen in een kwaad daglicht is komen te staan. Een ander is dat justitie zich sinds maandag weer interesseert voor de 189 nooit opgehelderde geweldmisdrijven die sinds 1983 werden gepleegd door radicale dierenrechtenactivisten. Want behalve het onderzoek naar de moord op de Nunspeetse milieuambtenaar heropende het gerecht gisteren bijvoorbeeld ook het dossier van de aanslag in 1999 op een Brabantse nertsenvoerproducent in het dorpje Milheeze. Bij het bedrijf gingen op 14 november 1999 negen vrachtwagens in de vlammen op.

Forensische experts vonden bij de huiszoeking in Van der Graafs flat in Harderwijk op diens pc uitgewiste databestanden die wijzen op betrokkenheid bij die brand en bij nog een rist andere brandstichtingen. Een detail dat de procedurevechter over het hoofd had gezien toen hij maandag op zijn moordmissie vertrok.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234