Dinsdag 09/08/2022

Honderdduizenden in Chinese goelags gaan ongewis 2013 tegemoet

‹ De Chinese overheid wil het systeem van 'heropvoeding door arbeid' tegen eind dit jaar hervormen of afschaffen.
‹ Wat zal er gebeuren met de honderdduizenden mensen die labeuren in zo'n 300 strafkampen verspreid over het platteland?

Nieuwe heren, nieuwe wetten, China wordt aanstonds een heuse rechtsstaat. Of tenminste, dat zou je besluiten uit een oppervlakkige lezing van de maatregelen die werden aangekondigd sinds Xi Jinping in november Hu Jintao opvolgde als partijleider. Xi heeft het in de ene toespraak na de andere over de noodzaak van hervormingen en het respect voor de grondwet. Er werd een nieuwe anticorruptiecampagne gelanceerd en nu wordt het zowel in China als internationaal gehekelde systeem van 'heropvoeding door arbeid' (laodong jiaoyang, kortweg laojiao) aangepakt.

Het lijkt alsof nieuwe mesjes goed snijden. Alleen, Xi's bevlogen woorden over de grondwet waren nog maar koud of een vergelijkbaar pleidooi in het Zuidelijke Weekend eindigde in censuur en zelfs een staking van de betrokken journalisten.

Is het dan verwonderlijk dat de op zich bemoedigende berichten over de laojiao niet echt enthousiast worden onthaald?

"We wachten af wat er precies komt", reageerde Nicolas Bequelin van Human Rights Watch. "Het systeem moet worden afgeschaft. Anders komen we uit bij 'heropvoeding light', bij een opgetutte versie dus van een in se onmenselijk systeem."

Harry Wu, auteur van het autobiografische Bittere kou, zat zelf van 1960 tot 1979 vast in verschillende strafkampen. Reden: hij was de zoon van een kapitalist uit Shanghai die dwaas genoeg was om niet te emigreren vooraleer Mao aan de macht kwam. Sinds hij zich in 1985 in de VS vestigde, ijvert Wu voor de afschaffing van de Chinese goelag. Toch is hij niet echt blij met het nieuws. "Wat zullen ze beginnen met alle onfortuinlijken die er nu in vastzitten? Vrijlaten? Neen. Hen nu een proces geven? Dan krijg je een kortsluiting in het juridische systeem. Bovendien, er worden fortuinen verdiend aan de in de kampen geproduceerde goederen."

Anno 2013 zijn het geen rechtse elementen, maar burgers die 'kleine vergrijpen' hebben gepleegd die hun dagen slijten in de laojiao: gauwdieven, hooligans of lui die 'de sociale orde in gevaar brengen'. Onder die laatste, bewust vage noemer zitten mensen die petities indienden, leden van ondergrondse kerken of van falun gong.

Met hoeveel ze precies zijn, is onduidelijk. Sommige mensenrechtenorganisaties hebben het over 2 à 300.000, de VN docmenteerde in 2009 190.000 gevallen, officiële Chinese media hebben het over "meer dan 160.000". Vast staat wel dat er sinds de oprichting van de laojiao eind jaren vijftig minstens 3,5 miljoen burgers werden vastgehouden. Ze worden verplicht om in slechte omstandigheden en nagenoeg onbezoldigd lange werkdagen te maken in fabrieken of boerderijen.

Sommigen, zoals de 37-jarige Dong Xiongbo, wordt een kampverblijf al na enige maanden noodlottig. De wegens het vervalsen van bioscoopkaartjes in de zo- mer van 2009 gedeporteerde Dong woog nog 35 kg toen hij stierf. Officieel overleed hij door "overwerk en gebrekkige medische bijstand". Zijn moeder vertelde dat hij kort voor zijn dood belde om geld te vragen. Zonder cash, zei hij, werd hij niet naar de medische afdeling overgebracht.

Beklaagde zonder rechten

Human Rights Watch ziet tal van redenen om komaf te maken met de laojiao. Zo is het niet een rechter maar een hoofd van politie die de zogenoemde administratieve detentie van één tot drie jaar uitspreekt. De rechten van de beklaagde zijn daarbij ver te zoeken: ze krijgen geen proces, advocaat of beroepsmogelijkheid.

Dat er met de laojiao en nog twee andere vormen van zogenaamde tussentijdse bestraffing (voor drugsverslaafden, prostituees en hoerenlopers) een incarceratiecircuit bestaat dat buiten het gerechtelijke systeem opereert, is een erfenis uit de Mao-jaren. In goede communistische traditie, zo legt Sarah Biddulph in haar boek Legal Reform and Administrative Detention Powers in China uit, werd een tweedeling gemaakt tussen het nog corrigeerbare 'volk' en 'de vijanden'.

Terwijl die laatsten gezwind in het strafrechtelijke systeem verdwenen, waren er voor het volk twee, minder strenge, niveaus van bijsturing. Eerst werd een beroep gedaan op de wijk- en werkcomités om burgers op het rechte pad te krijgen. Lukte dat niet, dan kwam de hardere aanpak van de administratieve detentie.

In de voorbije dertig jaar is het eerste correctieniveau evenwel weggevallen door de economische hervormingen, de rurale migratie en de stedelijke ontwikkeling. Zo kwam de politie in de frontlinie van de maatschappelijke strijd terecht.

Bovendien werd het oorspronkelijk voor de 'vijanden' bedoelde strafrechtelijke systeem sinds de jaren tachtig grondig hervormd, waardoor het nu verkieslijk is boven de nagenoeg onveranderd gebleven administratieve detentie. Werden beklaagden dertig jaar geleden in vier gevallen op de tien nog voor meer dan vijf jaar achter de tralies gestopt, dan geldt dat nu nog maar voor een kwart. Eén op de vijf krijgt daarenboven een voorwaardelijke straf van de rechter, terwijl politiemannen hun 'te corrigeren burgers' geheid opsluiten.

Die discrepantie vloeit voort uit het feit dat de politie erg machtig is en een sleutelrol speelt in het veiligstellen van de sociale orde en de politieke stabiliteit. Ze meent dat ze die alleen kan vervullen als ze snel en onafhankelijk van rechters en advocaten kan optreden.

Daar komt de jongste tijd evenwel steeds meer verzet tegen, zowel binnen de communistische partij als daarbuiten. Met goedkeuring van bovenaf brengen de officiële media nu schrijnende verhalen over onterecht tot laojiao veroordeelde burgers. Zo was er de veteraan uit de Korea-oorlog die wegens enige kritiek in een kamp belandde, alsook het groepje boeren dat over hun 'gestolen' lapje grond bleef zeuren en de ijverige rechter die een bedrijf met goede politieke connecties toch wegens fraude veroordeelde.

Geen wonder dat de afschaffingspetitie van een rechtenprofessor vlot 10.000 handtekeningen kreeg. En toen het partijmondstuk Volksdagblad de heropvoeding door arbeid in de herfst een 'instrument voor machtsmisbruik van lokale overheden' noemde, wisten velen dat er verandering zat aan te komen. Nu alleen nog zien wat er van wordt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234