Donderdag 30/06/2022

InterviewEdzard Ernst

Hoogleraar fileert alternatieve geneeskunde en haar bekende volgelingen: ‘Prins Charles begrijpt totaal niet wat wetenschap is’

Prins Charles is de bekendste voorstander van alternatieve geneeskunde ter wereld. Beeld WireImage
Prins Charles is de bekendste voorstander van alternatieve geneeskunde ter wereld.Beeld WireImage

De Britse troonopvolger is de bekendste voorstander van alternatieve geneeskunde ter wereld. In een nieuw boek maakt arts ­en hoogleraar emeritus Edzard Ernst (74) gehakt van de ideeën en het wereldbeeld van de prins. ‘Hij is niet geïnformeerd.’

Joël De Ceulaer

“Ik heb tien jaar gewacht om dit boek te schrijven”, zegt Edzard Ernst. “Ik heb zelfs lang gehoopt dat iemand anders het zou schrijven, omdat het wel belangrijk is dat mensen dit allemaal weten. Ik wilde vermijden dat het zou overkomen als een wraakoefening van mij op de prins. Want dat is het zeker niet. Hoewel hij mij gedwarsboomd heeft.”

Edzard Ernst is een van oorsprong Duitse arts die een groot deel van zijn leven in het Verenigd Koninkrijk doorbracht. Aan de universiteit van Exeter bekleedde hij ’s werelds eerste en enige bonafide leerstoel in de complementaire of alternatieve geneeskunde.

Dat wil zeggen: hij bestudeerde alle wetenschappelijke informatie, elk onderzoek dat ooit werd gedaan over homeopathie, chiropraxie, acupunctuur, osteopathie en meer dan honderd andere vormen van alternatieve therapieën. Samen met wetenschapsjournalist Simon Singh – bekend van De laatste stelling van Fermat – publiceerde hij in 2008 Trick or Treatment, vertaald als Bekocht of behandeld?: het boek dat iedereen met interesse in het onderwerp moet lezen. Hij bekeek al het bewijs met een open geest, want niet alles is flauwekul. “Ongeveer vier procent van wat er bestaat, doorstaat de kritische toets”, zegt hij. “Maar de meeste zogenaamde behandelwijzen deugen dus niet.”

Edzard Ernst: 'Ongeveer vier procent van wat er bestaat, doorstaat de kritische toets. Maar de meeste zogenaamde behandelwijzen deugen niet.' Beeld rv
Edzard Ernst: 'Ongeveer vier procent van wat er bestaat, doorstaat de kritische toets. Maar de meeste zogenaamde behandelwijzen deugen niet.'Beeld rv

In zijn nieuwe boek Charles, the Alternative Prince zoomt Ernst in op de toekomstige koning van Engeland, en diens niet-aflatende strijd ter promotie van alles wat ook maar enigszins alternatief is. Het is, zoals dat van Ernst mag worden verwacht, opnieuw een rijk gestoffeerd en duchtig gedocumenteerd boek geworden. Een instantklassieker. “Ik hoop het”, zegt Ernst via Skype vanuit zijn buitenverblijf in Bretagne. “Ik heb geprobeerd om een belangrijk stukje geschiedenis te vertellen.”

Gaat u ervan uit dat prins Charles het goed bedoelt?

“Ik weet het echt niet. Ik ken hem niet als persoon. Maar iedereen lijkt het erover eens dat hij vol goede bedoelingen zit, en het zou niet erg aardig zijn om dat dan te betwijfelen. Waar dat mogelijk is, geef ik hem het voordeel van de twijfel. Helaas is dat niet vaak mogelijk, omdat het wetenschappelijk bewijs hem voortdurend tegenspreekt.”

Is hij slecht geïnformeerd?

“Je zou beter zeggen dat hij helemaal niet geïnformeerd is. Hij heeft geen enkele kennis van geneeskunde. Hij begrijpt totaal niet wat wetenschap is, hij weet niet wat evidentie of bewijs is. Dat is duidelijk. Je hoeft geen wetenschappen te studeren om dat te weten, zoals ik geen kunsten heb gestudeerd maar toch veel over kunst kan leren. Het probleem met prins Charles is dat hij een stoet adviseurs heeft die niets beters te doen hebben dan het voortdurend met hem eens te zijn. Gatlikkers, zeg maar.”

Prins Charles op bezoek in het Institute of Traditional Medicine in Bhutan. Hij is een groot voorstander van alternatieve geneeswijzen. Ernst: ‘Maar toen hij covid had, heeft hij geen homeopaat of kruidendokter gebeld, wees gerust. Dan bellen zijn adviseurs de beste dokters.’ Beeld Tim Graham Photo Library via Get
Prins Charles op bezoek in het Institute of Traditional Medicine in Bhutan. Hij is een groot voorstander van alternatieve geneeswijzen. Ernst: ‘Maar toen hij covid had, heeft hij geen homeopaat of kruidendokter gebeld, wees gerust. Dan bellen zijn adviseurs de beste dokters.’Beeld Tim Graham Photo Library via Get

U schrijft dat zijn manier van denken ons inzicht verschaft in de logica die het veld van de alternatieve geneeskunde domineert. Welke logica is dat?

“Een belangrijke vraag, want dit boek gaat natuurlijk niet alleen over prins Charles. Dan zou het nogal triviaal zijn, als het maar over één man ging. Ik probeer in dit boek ook te onthullen hoe voorstanders van alternatieve geneeskunde denken. Hoe ze verschillende logische denkfouten maken. Een typisch voorbeeld is het idee dat alles wat natuurlijk is, onschadelijk is – en alles wat synthetisch of kunstmatig is, gevaarlijk moet zijn.”

Wat onzin is.

“Dat heeft de pandemie wel aangetoond: het virus is zeer natuurlijk. Een tsunami is ook zeer natuurlijk, een blikseminslag eveneens. Moeder Natuur is niet onschadelijk. Daar komt nog bij dat veel alternatieve behandelingen helemaal niet natuurlijk zijn, dus de logica gaat niet eens op.Er is niets natuurlijks aan naalden in je lichaam stoppen, wat acupuncturisten doen. En je ruggengraat forceren buiten het normale bewegingsbereik, wat een chiropractor doet, is ook niet bepaald natuurlijk.”

Maar de prins gelooft in harmonie van mens en natuur, schrijft u. Als die wordt hersteld, komt alles goed.

“Dat zijn belangrijke waarden van de man: natuur, harmonie en traditie. Dat gaat terug op de invloed van ene Laurens van der Post, een vaderfiguur die de prins op jonge leeftijd als het ware intellectueel heeft geadopteerd. Hij kon zich vrij bewegen aan het Britse hof en had toegang tot hoge politieke kringen. Hij hing van leugens aan elkaar, en deed zich voor als een mystieke denker. Hij heeft de prins ooit meegenomen naar de Kalahari, een woestijn in Afrika, waar hij hem heeft ingewijd in zijn denkwijze.”

U noemt prins Charles een vijand van de verlichting. Dat klinkt zwaar.

“Ja, dat is vrij stevig. Maar hij heeft zichzelf zo geout. Hij is er trots op een vijand van de verlichting te worden genoemd. Hij is tegen wetenschap. Niet alleen tegen de gewone, echte geneeskunde, maar tegen wetenschap in het algemeen. Wat vrij idioot is, want als hij met de helikopter vliegt, vertrouwt hij dus op wetenschappelijke inzichten.”

Dat doet mij denken aan een bekend citaat van de Britse bioloog Richard Dawkins, ik parafraseer: ‘Toon mij een voorstander van alternatieve geneeskunde in een vliegtuig, en ik toon u een hypocriet op tien kilometer hoogte.’

“Exact. In die zin is prins Charles een hypocriet.”

Heeft hij zich het voorbije jaar een antivaxer getoond?

“Nee. Ik heb geprobeerd om dat te onderzoeken, maar ik heb geen enkele reden om aan te nemen dat men aan het Britse hof antivax is. Ik denk dat ze allemaal gevaccineerd zijn. Wat dus ook hypocriet is, want de koninklijke familie heeft al vaak uitgepakt met het feit dat ze aan homeopathie doet – dat is zogezegd goed voor alles, doen ze uitschijnen. Tot ze eens echt ziek worden, dan gebruiken ze het beste wat de conventionele geneeskunde te bieden heeft. Ze hebben duidelijk geen vertrouwen in hun eigen overtuigingen.”

Hebben ze nog altijd een Koninklijke Homeopaat in dienst?

“Ze hebben die lang gehad. Toen ik werd aangesteld aan de universiteit van Exeter, heb ik contact gehad met de toenmalige homeopaat van het hof. Maar die man is ontslagen, om redenen die ik nooit heb gekend. Na de dood van zijn opvolger, die door een vrachtwagen werd overreden, is er bij mijn weten geen nieuwe meer aangesteld.”

U schrijft dat Charles moet stoppen met de promotie van alternatieve geneeskunde als hij ooit koning wordt. Waarom precies?

“Als koning wordt hij verondersteld om geen kant te kiezen in welke discussie dan ook. En om zich zeker niet te mengen in politiek, zoals zijn moeder dat ook niet doet. Ik heb de Queen ontmoet en was zeer door haar gecharmeerd. Zij gelooft ook in al die dingen, maar ze doet er geen publieke uitspraken over. Als Charles koning wordt, zal hij zich ook in die rol moeten schikken. Al kan hij onder de radar aan touwtjes blijven trekken.”

Laten we even teruggaan in de tijd, en in uw eigen verleden. U bent zelf ooit begonnen als homeopaat.

“Ik kom uit een familie van dokters. En in Duitsland, waar ik ben geboren en opgeleid, doen veel artsen ook een beetje aan homeopathie. Toen ik jong was, beschouwde ik die homeopathie als een normale vorm van geneeskunde. Tijdens mijn studies leerde ik wel het verschil met echte geneeskunde, maar door een toeval kreeg ik mijn eerste baan in een homeopathisch ziekenhuis in München. Daar ben ik opgeleid als homeopaat, aan het bed van mijn patiënten, met het advies van de oudere dokters.”

Geloofde u toen dat het kon werken?

“Ik herinnerde mij wat ik tijdens mijn opleiding had geleerd: dat het pure kwakzalverij is. Mijn professoren aan de universiteit waren razend op de homeopaten. Maar ik dééd het wel. En verbazend genoeg zag ik dat veel patiënten ook echt beter werden. Als dat niet zo was geweest, zou ik er sneller mee zijn gestopt. Maar ik zag dat het iets deed. Dat heb ik later onderzocht, toen ik de leerstoel in Exeter kreeg.”

En wat is nu uw verdict? Totale flauwekul?

“Homeopathie leert ons dat het erg goed is om veel tijd en empathie te besteden aan een patiënt. Dat werkt als een soort minipsychotherapie. En die kan effectief een gunstig effect hebben op het welbevinden van de patiënt. Nu weet ik dat mijn patiënten daarom beter werden. Dat had niets te maken met de remedie, met de homeopathische middelen, maar alles met de homeopaat zelf, met de persoon.”

Heeft homeopathie louter een placebo­werking: het idee dat je geholpen wordt, helpt al een beetje? Is het dat?

“Het is meer dan dat. Als ik mij gedraag als een gewone dokter, tien minuten met mijn patiënt praat en hem dan een placebo geef, dan kan die patiënt beter worden dankzij dat placebomiddeltje dat ik hem voorschreef – dat dus geen enkel werkzaam bestanddeel bevat. Wat de homeopaat daar nog aan toevoegt, is extra zorg en tijd en toewijding. Een eerste consultatie bij een homeopaat duurt makkelijk een uur. Dat is erg lang. Het is dus niet alleen een placebo-effect, maar ook een zorgeffect, zou je kunnen zeggen.”

Dat is toch niet slecht?

“Opgelet, de patiënt voelt zich weliswaar een ­beetje beter, maar hij geneest er niet van. Ook een kankerpatiënt kan zich beter voelen als die bij een homeopaat op consultatie gaat, maar aan de kanker verandert niets. Het is zelfs zeer gevaarlijk, omdat het risico bestaat dat de homeopaat zegt dat de patiënt de klassieke behandeling moet stopzetten.”

Klopt het dat de nazi’s fansn waren van homeopathie?

“Vooral Rudolf Hess en Heinrich Himmler waren er erg op gesteld. Homeopathie is een Duitse uitvinding en dat sprak hen natuurlijk aan. De nazi’s probeerden te doen wat we nu ook zien gebeuren: alternatieve therapieën integreren in de klassieke geneeskunde, de zogenaamde geïntegreerde of integrale geneeskunde. Wat een heilloos plan is: het is niet omdat je een koeien­vla toevoegt aan de appeltaart, dat die taart lekkerder wordt.”

Maar de nazi’s deden veel onderzoek.

“Zij lanceerden een groots onderzoeksprogramma in de homeopathie. Met dierproeven en ook klinische proeven op mensen. De beste Duitse wetenschappers van dat moment werkten eraan mee. Maar toen de resultaten op tafel kwamen en zwaar bleken tegen te vallen, verdwenen alle documenten in de handen van de homeopaten. Die hebben alles doen verdwijnen toen de oorlog uitbrak. Het enige wat we nog hebben is het verslag van een ooggetuige, die uitlegt dat het project geen enkel positief resultaat had opgeleverd.”

Kan men homeopathie niet zonder onderzoek verwerpen? Door de extreme verdunning bevat een homeopathisch middel geen molecule meer van de zogenaamd werkzame stof. Hoe zou het dan meer dan een placebo kunnen zijn?

“Het is bijna juist wat u zegt, maar niet helemaal. Het zou erg prettig zijn om het gewoon helemaal te kunnen verwerpen. Punt. Einde verhaal. Maar homeopathie bestaat ook in verdunningen van 1 op 10. En dan blijven er nog wel molecules van de werkzame stof over. Geef uw oma maar eens een portie arsenicum die 1 op 10 verdund werd. U zult snel de erfenis incasseren. Het is dus iets gecompliceerder dan dat.”

U hebt alle vormen van alternatieve geneeskunde onderzocht, en alle wetenschappelijke papers gewikt en gewogen. Wat blijft er over? Ik herinner mij uit uw vorige boek dat osteopathie zou helpen bij lage rugpijn, bijvoorbeeld.

“Ja, die evidentie bestaat, al is ze niet zo sterk. De beste evidentie is er voor bepaalde kruidenremedies. Zo is sint-janskruid, als je het correct gebruikt, werkzaam bij milde tot matige depressie. Sommige andere kruiden hebben ook wel bepaalde effecten. Niet alles is negatief: hypnose, mindfulness en autogene training zijn zeker zinvol en effectief. Het schokt sommige van mijn collega’s soms als ik dat zeg. Ze zouden liever hebben dat ik alles verwerp. Maar dat doe ik niet, ik ben niet fanatiek, in geen enkele richting.”

Ernst: ‘Een groot probleem met acupunctuur is dat China de boel bedriegt.’ Beeld Getty Images
Ernst: ‘Een groot probleem met acupunctuur is dat China de boel bedriegt.’Beeld Getty Images

Als sint-janskruid helpt bij milde en matige depressie, dan kunnen we overconsumptie van antidepressiva op die manier tegengaan.

“Zeker. Het probleem is alleen dat er op de kruidenmarkt veel tweederangsproducten bestaan. Er zitten veel schurken in die business, die snel geld willen verdienen met de verkoop van ondermaats materiaal. Maar het is wel zo dat je homeopathie dus niet mag verwarren met kruiden­therapie. Het zijn twee verschillende dingen.”

De laatste tijd bent u bijzonder actief in de bestrijding van chiropraxie. Op uw Twitteraccount verstuurt u om de haverklap verontrustend nieuws.

“Ik probeer mensen te overtuigen dat de claims van chiropractoren onzin zijn. Zo denkt de meerderheid van de Britse chiropractoren dat ze astma kunnen behandelen. Astma is een ziekte waaraan je kunt sterven als je niet goed wordt behandeld. Het is gevaarlijk om te vertrouwen op chiropraxie. Ook omdat beoefenaars ervan je nek zo manipuleren dat er een slagader kan worden geraakt die het bloed naar de hersens stuurt. Daarbij kun je een beroerte krijgen. Er zijn vijfhonderd van die gevallen bekend en beschreven.”

Ik heb het daar ooit met een chiropractor over gehad, en die zei dat je die slagader ook kunt raken als de kapper je haren wast in zo’n bassin waar je nek in past.

“Dat kappersverhaal is interessant, want het is waar. Er zullen vast al mensen op die manier een beroerte hebben gekregen. Maar je kunt niet zeggen dat mensen hun haren niet meer mogen laten wassen bij de kapper. Er zijn risico’s die je kunt aanvaarden. Leven is nu eenmaal gevaarlijk. Maar je hoeft het niet nog gevaarlijker te maken dan het al is door naar de chiropractor te gaan. Het kappersverhaal toont vooral aan dat het niet slim is om je nek helemaal uit positie te laten trekken.”

Uw waarschuwing voor die beroerte klinkt zwaar. Als er maar vijfhonderd gevallen beschreven zijn, hoe moet je dan inschatten hoe groot het risico is?

“U moet ervan uitgaan dat zo goed als geen enkel van die gevallen wordt geregistreerd. De onderrapportering is bijna honderd procent. Het is mogelijk dat je slagader wordt geraakt en dat je het niet direct merkt. Maar doordat er bloedklonters worden gevormd die in de hersenen terechtkomen, kun je weken later alsnog een beroerte krijgen. Als dat gebeurt, leggen mensen niet het verband met hun bezoek aan de chiropractor.”

Over acupunctuur las ik bij u dat het eventueel kan helpen bij misselijkheid. Wat is de verklaring daarvoor?

“Het bijzondere aan acupunctuur is dat het niet werkt op de manier die de beoefenaars zelf denken: door het evenwicht tussen yin en yang te herstellen. Dat is filosofie of het is pure bullshit – afhankelijk van je standpunt. Maar er is een neurologische verklaring mogelijk. De simpelste verklaring is dat de prik van zo’n naald endorfines in de hersenen vrijmaakt die zich als het ware gedragen als pijnstillers. Het probleem met acupunctuur is dat het meeste onderzoek uit China komt en gefabriceerd is. Ze bedriegen de boel.”

Het concept ‘Traditionele Chinese Geneeskunde’, dat velen in het Westen liefdevol omarmen, werd bedacht door Mao Zedong, schrijft u.

“Zeker. Het verhaal wil dat hij bij zijn aantreden de academici en echte dokters naar de rijstvelden stuurde en de term Traditionele Chinese Geneeskunde bedacht, een noemer waar alles onder paste – van acupunctuur tot kruidentherapie. Mao deed dat niet omdat hij er zelf in geloofde, maar om de bevolking toch de indruk te geven dat hij bekommerd was om hun gezondheid. Maar ik kan u verzekeren dat elke Chinese dokter vandaag nog het liefste de klassieke, echte, westerse geneeskunde bedrijft. Alleen zijn die traditionele dingen een belangrijk exportproduct dat nog altijd wordt gepusht door de overheid. En de medische literatuur is echt vervuild door alle Chinese onderzoeken in dat gebied.”

Terug naar prins Charles: was hij ook mee met de Chinese alternatieven?

“Wel tot op een bepaald punt, natuurlijk. We hadden het al over die hypocrisie. Toen hij covid had, heeft hij geen homeopaat of kruidendokter gebeld, wees gerust. Dan bellen zijn adviseurs de beste dokters. Ik vergelijk dat met de Franse champagne­communisten: grote woorden, veel ideologie, maar die brengen ze niet in de praktijk.”

U hebt Charles twee keer ontmoet.

“En die kennismaking op zich was erg aangenaam. Hij heeft zelfs meegeholpen bij het creëren van de leerstoel in Exeter, waarvan ik sinds de jaren 1990 de houder was. Tot hij besefte dat ik niet aan zijn kant stond. Toen was alle interesse ineens weg. Ik had gehoopt dat we ooit een echte discussie hadden kunnen voeren, maar helaas.”

Hij heeft u tien jaar geleden mee buitengewerkt aan de universiteit?

“Vreselijk verhaal. Charles had een rapport besteld over de integratie van alternatieve geneeskunde in de National Health Service. Ik heb daar even aan meegewerkt, tot ik zag dat het onwetenschappelijk was en mij terugtrok. Toen stukken van het rapport lekten naar de pers, werd ik beschuldigd de dader te zijn geweest. Maar ik had met dat lek niets te maken. Helaas werd ik niet gesteund door mijn eigen bloody universiteit en moest ik een advocaat in de arm nemen. Mijn naam is gezuiverd, maar de leerstoel is verdwenen.”

Een jonge prins Charles rookt een pijp met medicijnmannen. Beeld Bettmann Archive
Een jonge prins Charles rookt een pijp met medicijnmannen.Beeld Bettmann Archive

Toch hebt u finaal gewonnen. Homeopathie heeft in het Verenigd Koninkrijk niet aan populariteit gewonnen, schrijft u.

“Ik zou niet spreken over winnaars en verliezers. Maar het klopt dat er vandaag geen enkel homeopathisch hospitaal meer is in het Verenigd Koninkrijk. En je krijgt zulke behandelingen ook niet meer terugbetaald, wat vroeger wel het geval was. Ook andere alternatieve praktijken zijn niet officieel aanvaard of doorgebroken – osteopathie niet, chiropraxie niet. Prins Charles heeft alle krediet bij wetenschappers verloren. Zo hopen klimaatwetenschappers dat hij hen niet te veel komt steunen. Omdat steun van de prins slecht is voor de reputatie van wetenschappers.”

De wetenschap van de klimaatopwarming past wel in het verhaal van de prins.

“Dat zeker. Het past in het narratief dat de mens de natuur om zeep helpt. Maar toch zouden klimatologen liever hebben dat hij zwijgt over hun vakgebied. Wie naar de prins luistert, gelooft op den duur misschien ook in homeopathie, en dat zou jammer zijn.”

Had hij een impact op het denken van zijn eerste vrouw, wijlen Lady Diana? En op zijn kinderen en schoonkinderen?

“Van Diana weet ik het niet. Zijn zoon William lijkt geneigd om ook interesse te betonen voor alternatieve geneeskunde. Zijn twee schoondochters ook. Van Harry kan ik het niet inschatten. Maar goed, op termijn zullen wetenschappers het pleit altijd winnen. Bewijs is altijd sterker dan geloof. De schoonheid van wetenschap is dat het een instrument is, een manier van denken die vooruitgang produceert, of je er nu in gelooft of niet.”

Hebt u de discussies over covid gevolgd?

“Het is niet mijn expertise, maar op mijn blog heb ik er wel wat over geschreven, omdat de overlapping tussen aanhangers van alternatieve geneeskunde en antivaxers zo groot is, net als met mensen die het maar een griepje vonden. In India werd homeopathie door de overheid gebruikt ter preventie van covid, dus daar heb ik wel over geschreven. We hebben gezien wat dat heeft aangericht.”

Een slotvraag voor de arts die u nog altijd bent: experts zeggen dat iedereen vroeg of laat besmet zal raken met dit virus. Als je nog nooit besmet was, is het dan een goed idee om infectie op te zoeken op het moment dat je boosterprik nog goed werkt? Beter nu besmet dan over een paar maanden, niet?

“Ik zou die redenering kunnen volgen, ja. Het is perfect logisch om zo te denken. Maar dan moet je ervan uitgaan dat de hypothese van experts die zeggen dat iedereen besmet zal raken, correct is. Ik heb daar net zoals u ook over nagedacht, op ongeveer dezelfde manier, en ik heb besloten om mij niet bewust te laten besmetten. Er is nog heel veel onzekerheid, we leren nog elke dag bij en misschien hebben we binnenkort een vaccin dat ons beschermt tegen alle varianten. Ik blijf dus liever nog gezond.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234