Woensdag 19/01/2022

'Ik hoef geen derde keer te sterven'

Níét emotioneel werken, lukt Eman Mohammed Darkhalil (26) niet. Alvast niet in Gaza. Daar werd ze geboren en daar legde ze als fotografe al voor de derde keer de gevolgen van een oorlog vast. 'Over vrede kan ik niet praten,dat ken ik niet.'

Blessings Cafe, 663 Flatbush Avenue, Brooklyn. Afspreken in Gaza had gekund. Of in Kansas City, Missouri. Daar woont ze met haar Palestijns- Amerikaanse man - Darkhalil is zijn deel van haar lange naam - en hun dochtertjes Talia en Lateen. Maar een taxi rijdt je van 4th Avenue naar deze koffiebar in Brooklyn, die ze per mail had aange- wezen. Ze is hier voor de Eddie Adams Workshop, een driedaags kamp waarbij honderd jonge foto- grafen hard werken om beter te worden.
In die mail had ze ook haar verwondering uit- gesproken omdat ik helemaal naar de VS kwam voor een gesprek met haar.
Alsof haar verhaal niet bijzonder is. Een opmerking die haar even doet glimlachen. Zat in die verbazing dan verlegenheid? Maar één moment schiet dat door je hoofd. Maar neen: net hierin zat de drive van Eman Mohammed (als fotografe laat ze de naam van haar man weg) toen ze negentien was, op school zat om journalist te worden en dat meteen combineerde met een job. "In al die jaren in Gaza zag ik te vaak dat repor- ters zich niet meer op het terrein waagden. Er gebeurt iets op vijf minuten van de redactie, en ze bellen. Maken op basis daarvan een stuk, gecom- bineerd met wat de agentschappen berichten. Dat heb ik nooit begrepen. Het is zielig. Dat heb ik nooit willen doen. Je móét gaan kijken."
Scrollend door de portfolio op haar website zie je dat Eman Mohammed sinds die eerste dagen in 2006 vaak gaan kijken is. Niet, zoals ze hier zit, in een lang kleed, maar in jeans. Wel met hoofd- doek. Er zijn beelden van strijders in actie. Je ziet huilende moeders. Begrafenissen. Het stof van Gaza. Je ziet ook kinderen in een jacuzzi op het, tja, dak van de resten van een huis. Een man draagt een ijzeren ton langs een decor van kogel- gaten.

Tradities

De eerste beelden maakte ze met een oude Nikon die ze van de hoofdredacteur van nieuwsagent- schap Ma'an in Beit Lahia kreeg. "Hij gaf me een kapotte camera", zegt ze. "Alleen als ik hem kon herstellen, mocht ik ermee aan de slag, zei hij. Bleek uiteindelijk dat hij niet kapot was, maar dat de sluiter wat geblokkeerd zat. Anderhalf jaar heb ik ermee gewerkt."
Veel kans dat de man daar geen rekening mee had gehouden. De camera was toch kapot? "Ma'an is een seculier agentschap, maar de baas is een islamitische conservatief. Na een tijd begon hij toch kritiek te geven. Niet op mijn beelden. Wel op het feit dat een meisje in jeans in die job niet paste. Dat het eigenlijk niet kon dat een vrouw de job deed. En dat is dan typisch Gaza: buitenlandse vrouwelijke fotografen worden geaccepteerd. Maar iemand van Gaza zelf? Op de Westelijke Jordaanoever bestond het wel, maar in Gaza niet. Ook vrienden van me zeiden dat: 'Ben je gek?' En mijn moeder was tegen. Uit angst voor het gevaar, maar zeker ook voor wat de gemeenschap ervan zou zeggen."
Als buitenstaander denk je: religie. Die aarts- conservatieve moslims toch. Zelf zegt ze: "Het heeft met tradities te maken, niks met geloof. Het verschil met de Westelijke Jordaanoever is groot. Die is zeer liberaal. Maar Gaza heeft, door de lig- ging alleen al, altijd in een soort bubbel geleefd. Jongeren in Gaza weten niet wat er op de Westelijke Jordaanoever gebeurt. Ook al spreken we van hetzelfde land, er is geen vergelijk moge- lijk. Dat vrouwen in Gaza nu sneller uit werken mogen gaan, heeft enkel met de economische situatie te maken. Met het loon van de mannen alleen redden gezinnen het niet. Maar verder is alles wat nieuw is of de gevestigde denkbeelden te buiten gaat, niet goed. Zelfs vrouwen met een gsm of vrouwen op het internet vinden ze slecht."
Met een glimlach: "Je kunt je voorstellen wat een vrouw met een camera betekent. Dat moet wel iemand zijn die ermee speelt."
Daarmee bedoelt ze mannen. En dat werkt zo. Het is 2008, Eman Mohammed heeft ontslag genomen bij Ma'an omdat ze niet meer buiten mag, en wordt freelancer. Exact drie weken voor de eerste oorlog in Gaza. "Een totale verrassing", zegt ze. "Niemand hield op dat moment reke- ning met een oorlog. De eerste dag sneuvelden tientallen kinderen en doodgewone politieagen- ten die normaal het verkeer regelden maar die dag samen waren voor een ceremonie. Niemand had zich daarop voorbereid."
Ze had geen keuze en stapte de dag erna in een gepantserde wagen met nog één andere fotograaf. Ze noemt zijn naam niet, maar zegt wel: "In Gaza is hij een zeer bekend en gerespec- teerd fotograaf. Hij is getrouwd en heeft vijf kin- deren. Maar toen de deur van de jeep dicht was, zag hij zijn kans. Het was pure seksuele intimi- datie."
Ze verliet de jeep, maar voelde ook meteen haar machteloosheid. Eén: stél dat ze dit naar buiten zou brengen, dan geloofde niemand haar. Twee: als vrouw behoorde ze die job niet te doen en had ze daar dus niet mogen zijn.
Er was nog een andere jeep, met twee manne- lijke collega's, waarmee ze mocht meerijden naar het noorden van Gaza. "Vlak bij een zieken- huis stapten we uit om te werken. Toen het te gevaarlijk werd, sprongen ze beiden in de jeep. Ze sloten de deur, eentje wuifde naar me. Maar toen ik op het raam klopte om me binnen te laten, schudde hij van neen. En ze lieten me staan."
"Ze wilden me niet dood, ze wilden me een lesje leren."
Met alweer die boodschap: een vrouw hoort in die wereld niet thuis. "Het was zeer vernede- rend en zeer angstaanjagend. Ik bleef helemaal alleen op die plek achter. Dat was misschien een van de vreselijkste gedachten: dat het niet de Israëli's waren die me die dag het leven konden kosten, maar de Palestijnen zelf." Sawsan: ze schrijft de naam in het notitie-
boekje op het tafeltje in Brooklyn en doet dat omdat het belangrijk is dat die naam correct geschreven staat. Sawsan is de naam van de moe- der van Eman Mohammed. Als deze jonge vrouw vandaag nog altijd fotografe is en niet van Gaza wegvluchtte, dan komt het door die vrouw. Niet dat ze haar aanmoedigde om de job te doen, of blij was voor haar. Dat is ze nog altijd niet. Wel omdat ze haar zo sterk maakte.

Schietschijf

"Ik was twee toen mijn ouders scheidden. En vijf toen ze een tweede keer scheidden. Tussenin her- trouwden ze. Je kunt dus niet zeggen dat mijn moeder geen moeite deed voor haar huwelijk. Maar uiteindelijk stapte ze eruit toen ze dertig was. Omdat samenleven met mijn vader, een boosaar- dige en gewelddadige man, niet meer kon."
"Mijn moeder komt van een bekende familie in Gaza. Een scheiding is dan een catastrofe. Een schande voor de familie. Dat doen, betekende een sociaal gevecht voor haar: altijd en overal moest ze haar beslissing verdedigen. Bovendien zou ze haar kinderen bij haar ex-man moeten laten. Dat wilde ze evenmin. Niet om een rebel te zijn of iets tégen de gemeenschap te doen. Wel omdat ze haar kinderen niet kon opgeven."
Die vrouw, Sawsan, verloor een groot deel van haar erfenis. Alleen daarom. Ze werkte hard, spaarde, wilde haar kinderen toch de wereld en musea tonen. "Je kunt altijd op reis gaan, maar dan wel naar goedkope bestemmingen. Ze nam ons mee naar Roemenië en Turkije en Egypte."
Zo groeide Eman Mohammed op. In een wereld van vrouwen, ze heeft nog een zus. Als je haar vraagt hoe een kind opgroeit in Gaza, met voortdurend dreiging, geweld, angst om zich heen, dan is dat het enige kleine voordeel: "Ik heb nooit meegemaakt dat ze mijn vader of een broer kwamen ophalen om te gaan vechten."
Maar angst had ze wel degelijk. "Tot ik twaalf was, bij de tweede intifada, zag ik geen geweld. Je leefde wel constant onder bezetting en er waren altijd soldaten. We woonden in een van de hoog- ste gebouwen: op het dak waren er soldaten omdat het de ideale uitkijkpost was. Maar ze toonden respect. De bezetting is dan gewoon een deel van je leven. Er was weinig last van Hamas en er waren geen zelfmoordaanslagen."
Dat is veranderd. Als Eman Mohammed ver- telt over wie vandaag als kind in Gaza moet leven, dan hoor je iets anders. "Wij hadden nog geen schuilkelders. Als er later gebombardeerd werd, gingen we in de hal van het appartement schui- len. Vandaag zien kinderen van tien enkel geweld en angst. Gaza is de plek van vergelding. Als Arafat iets zei in Ramallah (een stad op de Westelijke Jordaanoever, RVP), dan werd er in Gaza gebombardeerd. Zoals altijd als er iets op de Westellijke Jordaanoever gebeurt. Gaza is dan de schietschijf. Je moet je dus voorstellen hoe jon- gens van tien opgroeien. Ze raken enorm gefrus- treerd, en vanuit die frustratie krijgen ze maar één boodschap: proberen niet te sterven, is een zinloos ideaal. Ze weten dat ze voortdurend tegen de dood aankijken. Wat maakt het hen dan uit om als zelfmoordterrorist te sneuvelen?"

Niet Talia en Lateen, haar kinderen. Ze zijn drie en anderhalf en wonen dus in Kansas City, Missouri. Rustig, veilig, "een beetje saai", zegt ze. "Moslim zijn, zoals ik, is niet vanzelfsprekend. In New York kijkt niemand naar me om, maar in Kansas City wordt er gestaard naar mijn hoofd- doek. Als mensen me horen praten, dan vragen ze zich af: hoe kan iemand die zo vooruitstrevend is een hoofddoek dragen? Je kunt het blijkbaar niet uitgelegd krijgen."
"Dit is mijn godsdienst, waar ik veel van houd. Een godsdienst die niks te maken heeft met IS of Hamas of wat dan ook. Ik was met mijn dochter- tje in het ziekenhuis toen het nieuws van de ont- hoofding van James Foley kwam. De tranen rol- den over mijn gezicht en mensen begrepen me niet. 'Dat zijn toch jouw mensen die dit doen?' Mensen zijn zo ontwetend."

Heldendaad

Afgelopen zomer ging ze met de kinderen naar Gaza, voor een bezoek aan oma. Op 8 juli vielen er plotseling weer bommen op Gaza. De vergel- ding voor de ontvoering en de dood van drie Israëlische jongeren op de Westelijke Jordaanoever. "We hoopten dat er niks zou gebeuren met die jongeren, omdat we wisten dat áls ze zouden sterven opnieuw met Gaza afgere- kend zou worden. Zoals altijd. Elk mensenleven is evenveel waard, maar tegenover drie Israëlische jongeren stonden wel 2.500 Palestijnse doden. Was dat nodig?"

Net toen waren ze daar. In De Morgen van 19 juli stond, vertaald, in haar eigen woorden wat er op een avond gebeurde. Ze vond haar jongste kind vol bloed in bed. Er waren geen tekenen van geweld. Tot vandaag is het raden naar wat er pre- cies gebeurd was, maar het lijkt erop dat de druk van bombardementen in de buurt voor interne bloedingen hadden gezorgd. "Ik kon niet geloven wat ik zag en wilde heel hard op de undo-toets duwen. Een oorlog is verschrikkelijk en mijn kin- deren zijn in zo'n oorlog niet meer waard dan andere Palestijnse kinderen. Maar ze zijn het wel voor mij. Tot vandaag ga ik dood van verdriet als ik daaraan terugdenk."
Zo snel mogelijk weg uit Gaza, wilde Eman Mohammed. Zijzelf is het niet, maar haar twee kinderen zijn Amerikaanse staatsburgers. ""Voor mezelf had ik het niet erg gevonden om te sterven in Gaza. Ik heb het gevoel dat ik al twee keer stierf, in de nasleep van de vorige oorlogen. Een derde keer hoefde niet. Mijn kinderen wilde ik redden."
Het gaat redelijk goed met haar dochtertje. Al was er een lange nasleep van blijvende bloedin- gen en infecties, die een tumor bleek te hebben veroorzaakt. Het kind is geopereerd en geneest.
Sebastiano Tomada cirkelt in het Blessings Cafe rond Eman Mohammed. De Italiaans- Amerikaanse fotograaf die met een foto van een krijsend kind in Aleppo een prijs won bij de World Press Photo vangt haar vandaag in het ochtendlicht van New York. Ze kent zijn werk, al is ze slecht met namen. Vraag haar welke foto ooit, als kind, indruk maakte en ze blijft de naam schuldig. Maar er stond een kind op. "Achter dat kind moet dus een fotograaf gestaan hebben, en voor mij is dat een helden- daad. Als ik aan mijn eigen werk denk, denk ik nooit: wow. Wel dat ik geluk gehad heb en dat ze op een bepaald moment álles over Gaza wilden. Maar natuurlijk is mijn oog, omdát ik van Gaza ben, anders dan dat van fotografen die na de oor- log weer vertrekken. Dat zei een buitenlandse col- lega me ooit: 'Wij gaan straks weg, maar jij blijft.' In mijn hoofd zit er voor Gaza geen uit-knop. Ik kan wel uit Gaza weggaan, maar Gaza gaat niet weg uit mij. Daardoor is mijn fotografie altijd emotioneel."

Archief van doden

Als TED Fellow - TED Fellows zijn vernieuwers en wegbereiders die TED, een internationale organi- satie die sterke ideeën promoot, selecteert - praatte ze daarover, twee weken geleden was ze met haar collega Mati Milstein te gast tijdens de Geneva Peace Talks, een jaarlijks evenement naar aanleiding van de Internationale Dag van de Vrede.
Hij is een Israëlier die ooit dienst deed in het leger en nu fotografeert. Zij een Palestijnse dus. "Ik ben geen feministe", zegt ze eerst. "Ik wilde ook nooit naar buiten komen als de vrouwelijke fotograaf. Ik wil gewoon fotograaf zijn." Wel geën- gageerd, zoals ze in Genève getuigde. "Al was ik gevraagd om er over vrede te praten. Maar dat kan ik niet, dat ken ik immers niet."
Oorlog wel. Daarom is iWar, een reeks portret- ten die ze maakt van nabestaanden uit allerlei oorlogen, zo van belang. Een portret dat er maar komt na uren praten. Ze vertelt het verhaal van een vrouw uit Gaza die geen kinderen kon krij- gen, bijna twintig jaar wachtte om haar man te verlaten, dan een weduwnaar met vijf kinderen ontmoette. "Niet hij zou de doorslag geven of ze met hem zou hertrouwen, wel die vijf kinderen. Dat gebeurde, maar toen wilde ze zelf ook nog een kind. Haar nieuwe man wilde niet voor een kleine medische ingreep betalen, dus deed de dokter het maar op eigen kosten nadat ze haar verhaal had verteld."
De vrouw is zwanger geraakt en dat kind, waar ze meer dan twee jaar op wachtte, stierf in haar armen bij een bombardement in Gaza. Haar por- tret zit in de iWar-reeks. Zoals dat van een brand- weerman die bij 9/11 een vriend verloor. "Hij begreep niet dat een moslima als ik interesse had voor zijn verhaal." Het is een reeks, die niet af is. Ze wil ook een Holocaustslachtoffer portretteren. Of mensen uit Bosnië-Herzegovina.
"Als je de video's van die onthoofdingen bekijkt, kun je alleen denken hoe verschrikkelijk slecht mensen kunnen zijn. Maar als ik die verhalen over overlevenden maak, dan verbaast de sterkte van mensen me. En dat wil ik onthouden. Niet altijd de verschillen. Er zijn meer gelijkenissen."
Voor Tomada haar meeneemt naar de metro, vertelt ze nog dit. "Karim Ben Khalifa, een foto- graaf, heeft me ooit als raad gegeven: 'Gebruik je frustraties op een goede manier.' Dat probeer ik te doen. Makkelijk is het niet. Maar als ik 's avonds thuiskom, dan zoek ik troost in mijn archief van dode mensen. Ik weet dat ik nu echt als een gek- kin zal klinken, maar het is niet anders. Ik bekijk de beelden en probeer die mensen te strelen op het scherm. Dat helpt."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234