Zondag 26/06/2022

Ik voel empathie, geen sympathie voor Bush jr.

De Amerikaanse regisseur Oliver Stone over zijn film

Met JFK draaide de controversiële Amerikaanse cineast Oliver Stone een film over de moord op een geliefde Amerikaanse president. Met Nixon verfilmde hij het verhaal van een gehate president die door het Watergateschandaal gedwongen werd af te treden. En nu is er W., een film over een zetelende president, die zijn land ten oorlog stuurde op basis van de dreiging van massavernietigingswapens die achteraf niet bleken te bestaan. Stone blijft de luis in de pels van het politieke establishment van de VS.

door Jan Temmerman

Toch is W. zeker geen virulent pamflet van een woedende filmmaker geworden. Haat is een slechte raadgever als men een film draait, vindt Oliver Stone zelf. En trouwens, wat George W. Bush allemaal gezegd en gedaan heeft, spreekt voldoende voor zichzelf. En dus gaat Stone liever op zoek in het verleden, in de familierelaties en zelfs in het hoofd van W. of 'Dubya' om uit te zoeken hoe het eigenlijk zover is kunnen komen.

Regisseur Oliver Stone (°1946) heeft al veel biopics gedraaid. En hij heeft er nooit echt een geheim van gemaakt dat het daarbij vaak om een vreemd soort autobiografische expeditie ging, een zoektocht naar de gelijkenissen en verschillen met zichzelf. "Een deel van mij was Alexander toen ik Alexander draaide, een deel van mij was Jim Morrison ten tijde van The Doors, een deel van mij was Nixon in Nixon en een deel van mij was Ron Kovic in Born on the Fourth of July", vertelde hij daarover. Stone glimlacht als ik hem aan dat citaat herinner. Hij voelt de vraag komen: welk deel van hem zit nu precies in W.?

Oliver Stone: "Vader Bush!? Neen, grapje! Mijn vorige film, World Trade Center, was in dat verband een grote overwinning voor mij, want daarin vertelde ik het verhaal van twee mannen met wie ik eigenlijk niets gemeen had. Totaal andere opvoeding en allebei cops. En je weet dat ik nooit veel empathie heb gevoeld voor flikken. En toch ben ik erin geslaagd mij te verdiepen in hun levens en hun verhaal (hun wonderbaarlijke redding van onder het puin van de Twin Towers, JT) te absorberen. Na een grootschalige film als Alexander was die ervaring ook een soort oefening in nederigheid. Het drama van 9/11 was een zeer pijnlijk moment voor de Amerikaanse samenleving. Naar aanleiding van die film ben ik door een deel van de Europese pers zwaar aangepakt omdat ik te patriottisch zou zijn geweest. Maar ik zag dat helemaal niet als vaderlandsliefde; voor mij was het een daad van menselijkheid.

"Ik weet ook dat ik voor deze nieuwe film hier en daar vermoord zal worden omdat ik te vriendelijk zou zijn geweest voor Bush jr. Want 'Oliver Stone is toch een keiharde vechter en hij zou Bush jr. een stevig pak rammel moeten geven'. Maar dat is toch veel te makkelijk. It's like shooting fish in a barrel! Die gast krijgt nu al jarenlang slaag. Toen ik hem haatte, was de wereld dol op hem. Ik haatte hem van 1999 tot 2003, vooral omdat ik de mars op Irak zag aankomen. Het was zo duidelijk dat hij ons opnieuw in een oorlog zou storten. Ik ben een Vietnamveteraan en ik heb daar drie films over gemaakt. Maar het heeft blijkbaar niet geholpen. Niemand heeft geluisterd. Ik heb redenen genoeg om Bush te haten. Maar wat heb ik daaraan? Haat en boosaardigheid zijn geen echte hulp als men een film maakt. Het was trouwens ook niet nodig om mijn persoonlijke overtuigingen te laten meespelen. Want eerlijk gezegd, wat die man allemaal gezegd en gedaan heeft, spreekt voldoende voor zichzelf."

Als u Bush jr. met deze film geen pak slaag wilde geven, wat was dan wel de bedoeling?

"Ik wilde hem begrijpen. Maar empathie is daarom nog geen sympathie. Hij heeft ons in een verschrikkelijke nachtmerrie gestort. Samen met scenarist Stanley Weiser heb ik mij de vraag gesteld hoe het zover is kunnen komen. Bush lijkt wel een personage uit The Great Dictator van Charlie Chaplin! Hoe kon deze idioot tot president verkozen worden? Dat verhaal wilde ik vertellen. Na de première van W. in New York heeft een beroemde, geëngageerde Hollywoodster mij apart genomen en gezegd: 'Oliver, ik had nooit kunnen denken dat ik ook maar een greintje medelijden met Bush zou kunnen voelen. Maar vanavond heb ik dat gevoeld. Maar wat meer en minstens even vreemd is, is dat ik medelijden voelde voor wat hij ons land heeft aangedaan.' Dat is een vorm van genezing. Misschien helpt deze film om de mentaliteit te begrijpen van de Amerikanen die voor deze John Wayne gekozen hebben. En die mentaliteit, die er ook was ten tijde van Richard Nixon en Ronald Reagan, zal volgens mij nooit helemaal verdwijnen. Dat soort Amerikanen zal er altijd zijn en ze zullen altijd een zekere macht over ons leven hebben. In die zin ben ik nu misschien wel een soort politieke bemiddelaar." (glimlacht)

Ziet u Bush jr. dan misschien als een tragische figuur?

"Neen! De klassieke definitie van tragedie - of het nu Oedipus, Hamlet of King Lear betreft - impliceert verandering. Op het einde zien die personages wat er mis was. Bush ziet helemaal niets! Hij is eerder de protagonist in een opera buffa. Maar dat belet niet dat zijn verhaal beter is dan dat van Reagan of van Clinton. Ik hou van de verhalen van Mandela en Martin Luther King, maar dat van George Bush jr. is zo buitensporig en fascinerend! Er zitten elementen in uit het Bijbelverhaal van de verloren zoon, die terug thuiskomt. En dan gebeurt er iets waar iedereen zich te pletter van schrikt. Hij wordt een soort Icarus uit de Griekse mythe. Hij wil naar de zon vliegen. De vleugels van Icarus zijn weliswaar door zijn vader gemaakt, maar hij wil hoger vliegen dan daddy.

"Op die manier wordt W. een politieke film zoals men nog niet eerder gezien heeft. Ik beschouw dit dus als een 'Oliver Stone original'. Men probeert mij altijd in een vakje te stoppen, maar dit is totaal anders dan JFK en anders dan Nixon. Over die films zei men toen ook al: 'What the fuck is this?' En het is zeker helemaal anders dan de politieke thrillers uit de jaren 70, zoals All The President's Men, waar iedereen nu zo enthousiast over doet. Maar ik laat mij gewoon niet in een hokje opsluiten. Ik ben een sprinkhaan, die elke keer dat hij een film maakt uit het doosje wipt."

Ten tijde van Alexander (2004) vertelde u nog dat u niet geïnteresseerd was in een film over Bush. Wat deed u van gedacht veranderen?

"Heb ik dat toen echt gezegd? Ik denk dat het te maken had met het feit dat ik zo van Alexander hield. Ja, hij was agressief en hij was een veroveraar, maar hij was ook een leerling van Aristoteles. Hij bracht culturen in contact met elkaar en reisde met een legertje wetenschappers. Alexander was ook een opvoeder. Bush heeft dat soort visie nooit gehad. In vergelijking met Alexander is hij een dwerg. Een ander punt was dat er toen al films over de oorlog in Irak op komst waren en ik had geen zin in nog maar eens een oorlogsfilm, want ik had er al drie gemaakt over Vietnam. Wat mij toen al wel fascineerde, was de zogenaamde mindset van politieke leiders die hun mensen naar zo'n oorlog sturen. Dat vond ik wel een onderzoek waard."

JFK ging over een geliefde president en Nixon over een gehate president. Hoe zal de geschiedenis over George W. Bush oordelen?

"Een film als W. is niets meer dan een eerste versie van de geschiedenis. Ik denk dat de geschiedenis hem niet zal sparen, indien ze tenminste door fatsoenlijke mensen geschreven wordt. In de opiniepeilingen scoort Bush nu al de laagste waarderingscijfers sinds president Truman. Misschien zelfs lager. Truman was volgens mij een van de slechtste presidenten. Hij dropte de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. En hij heeft nooit getwijfeld. Zo'n vijftien jaar later werd hem in de Ed Murrowshow gevraagd of hij ooit slecht geslapen had en het antwoord van Truman was: 'Not one night!' Hij was een arrogante, kleingeestige zakenman, met een simpele, zwart-witwereldvisie die tot de Koude Oorlog heeft geleid. Toen Bush jr. tijdens zijn presidentschap eindelijk boeken begon te lezen, was dat de biografie van Harry Truman. Een andere held van Bush is Winston Churchill. Zelf ziet Bush zich ongetwijfeld als een president die door de geschiedenis in eer hersteld zal worden. Als er ooit een George Bush Library komt in Texas, zal dat een vreemd museum worden. Het zal er leeg zijn, maar toch vol leugens."

Uw film is ook en misschien vooral een karakterstudie van George W. Bush. Het lijkt wel alsof u hem een gratis psychoanalyse aanbiedt.

"Maar Bush heeft juist een hekel aan Freud. Hij haat Darwin, maar Freud evenzeer. Hij heeft vaak genoeg gezegd dat hij een afkeer heeft van 'psychobabble'. Net als zijn vader en net als zijn broer Jeb. Het is toch wel zeer opmerkelijk hoe die hele familie altijd zoveel moeite heeft gedaan om elke gelijkenis met elkaar te ontkennen. (lacht)

"Maar dat bewijst juist dat er iets verkeerd zit. We hebben allemaal een band met onze ouders en we moeten op een bepaald moment wel beginnen met daarover na te denken. En in het geval van vader en zoon Bush zijn er al die bewijzen. Jacob Weisberg heeft er zelfs het boek The Bush Tragedy over geschreven. Sommigen zullen opmerken dat we veel te veel achter die familieband zoeken. Misschien is dat zo. Maar de Griekse drama's hebben ons toch geleerd dat onze levens sterk beïnvloed kunnen worden door elementaire problemen die soms ver teruggaan. Oedipus is toch een prachtig verhaal, juist omdat hij zo onwetend is. Hij ziet het niet aankomen. Hij is blind. Stekeblind. En dat geldt dus ook voor het verhaal van George Bush. En ik weet niet of hij ooit zal ontwaken. Daarom zit er in deze film ook die droomsequentie van vader en zoon Bush in het lege Oval Office van het Witte Huis."

Er zitten archiefbeelden in de film waarop we bijvoorbeeld de echte Hillary Clinton, John Kerry of John McCain herkennen. Zitten er ook beelden van de echte George W. Bush in de film, want zelfs acteur Josh Brolin lijkt daar nu aan te twijfelen?

"Neen, ik heb dat op het einde van de film Nixon wel gedaan met de echte Nixon, maar niet hier. Ik vind dat Josh echt een prachtige vertolking heeft afgeleverd. Volgens mij heeft hij Bush zelfs het voordeel van de twijfel gegund. Er zijn momenten waarop hij zowaar charmant overkomt. Maar per slot van rekening zijn het de daden van Bush die van belang zijn en waarvoor hij verantwoordelijk blijft. Bush is geen complete onschuldige. Hij is de baas en hij maakt dat iedereen ook duidelijk. Hij wil die oorlog in Irak. Het kan wel zijn dat hij op intellectueel vlak op sleeptouw werd genomen door Dick Cheney, maar hij weet goed wat er aan de hand is."

En hoe zit het met zijn geloofsovertuiging?

"Ja, er zit een vreemde ironie in het feit dat zowel Bush als Osama zulke fundamentalisten zijn. Sommigen vinden zijn 'bekering' een cynische zet om de Evangelicals achter zich te krijgen. Maar dé essentie is hoe dan ook dat George Bush op zijn veertigste nog een totale mislukkeling was en dat hij sindsdien een opmerkelijke wilskracht en vastberadenheid aan de dag heeft gelegd. Hij is dus wel degelijk veranderd. Het was de thuiskomst van de verloren zoon.

"Een man die op zijn dertigste zijn weg nog zoekt, dat kan ik begrijpen. Maar veertig is toch wel een ander paar mouwen. Dat moet zeer frustrerend geweest zijn. Je vader is beter in politiek, beter in sport, beter in de oliebusiness en hij is een oorlogsheld. Zoiets weegt op een mens. Zijn broer Jeb is de goede zoon en George is het zwarte schaap van de familie. Dat moet bij George toch ook voor heel wat woede en bitterheid gezorgd hebben. Maar al die tegenstand en kritiek hebben hem blijkbaar ook gesterkt. Hij is tegenstand gewoon. Als hij president wordt, krijgt hij tegenwind van de Democraten en van de Verenigde Naties. Zij denken dat dit hem gematigder zal maken, maar het heeft juist een omgekeerd effect. Nog voor de oorlog in Irak werd er door miljoenen mensen op straat geprotesteerd. Het heeft Bush alleen maar harder gemaakt.

"Maar zelf spreek ik geen oordeel uit over de waarachtigheid van zijn geloof. Ik stel alleen maar vast dat zijn gedrag als president niet dat van een Evangelical is. Hij is geen 'missionaris' in de zin dat hij niet verteerd wordt door de brandende behoefte om anderen te bekeren, wat zowat het belangrijkste visitekaartje is van die mensen als je die ooit zou hebben ontmoet. Hij gaat evenmin naar de kerk. En wat ook belangrijk is, is dat zijn gedragingen altijd zijn eigen ego benadrukken. Het is altijd van: 'Ik ben George Bush. Ik ben degene die de beslissingen neemt.' Maar het eerste wat een Evangelical doet als hij zich bekeert, is het uitschakelen van het eigen ego. In mijn geval zou ik dan bijvoorbeeld niet langer zeggen 'Ik ben Oliver Stone', maar wel 'ik ben de partner van Jezus Christus'. Maar nogmaals, we spreken geen oordeel uit. We laten gewoon zijn gedragingen zien. En we tonen dus ook dat hij belangrijke meetings afsluit met een gebed."

Hebt u George W. Bush ooit persoonlijk ontmoet?

"We hebben samen op Yale gezeten, maar dat hebben we pas veel later ontdekt. Ik heb hem wel persoonlijk ontmoet in 1998, toen hij nog gouverneur van Texas was. Op dat moment wist hij meer over mij dan ik over hem. Hij was heel vriendelijk en spraakzaam. Bush is een goede verkoper. Hij is sluw en zijn lichaamstaal is uitstekend. Handen schudden en dat soort dingen. Met iedereen een praatje slaan. Hij is een politiek beest en ik kon toen al aanvoelen dat hij ooit de presidentsverkiezingen zou winnen. Maar die eerste jaren waren er al zoveel voortekenen dat het verkeerd zou aflopen, zelfs nog voor er sprake was van 9/11. Het was adolescentengedrag. Het breken van beloftes van zodra hij president werd. Het afwijzen van het Kyotoprotocol. Zijn plan om een eigen nucleair afweersysteem uit te bouwen. De breuk met Rusland. Hij haalde Amerika weg uit het Oorlogstribunaal in Den Haag. Het was van meet af aan gewoon verbijsterend."

Had u deze film dan niet eerder kunnen maken?

"Dat had ik wel gewild, maar er was nog geen research gedaan voor de derde act van de film. We hadden het materiaal over Bush als jonge man en over zijn jaren als gouverneur van Texas, maar nog niet over de zogenaamde massavernietigingswapens van Saddam. Er was wel het sterke vermoeden dat het Bushverhaal daarover allemaal bullshit was, maar het bleef speculatie. Het was dus wachten op boeken als State of Denial van Bob Woodward, State of War van James Risen, The One Percent Doctrine van Ron Suskind... Zij hebben de orwelliaanse sluier van geheimdoenerij opgelicht, die daarover gelegd was door Karl Rove en Dick Cheney. Die boeken brachten de bevestiging van wat wij wel wilden, maar nog niet konden bewijzen. En er zal nog van alles aan het licht komen.

"Komt deze film nu te laat? Dat is dan jammer, maar ik ben een filmmaker en geen journalist die met een of andere scoop kan uitpakken. Ik baseer mij op het jarenlange werk van journalisten en maak daar een verhaal van. Ik vind het zelf een sterk verhaal en ik hoop dat het als dusdanig herinnerd zal blijven. Moesten we langer gewacht hebben met deze film? Ik weet het niet, maar ik vond het in ieder geval dringend genoeg. We zitten verwikkeld in drie oorlogen en er volgen er misschien nog. We zitten daardoor met een economie aan de rand van het bankroet. Amerika bevindt zich op een kruispunt en misschien kan deze film daarbij helpen. En dan heb ik het niet zozeer over de volgende presidentsverkiezingen, maar meer over een soort gewetensonderzoek. Nadenken over ons land. Waarom zijn we zo agressief? En zo hebzuchtig? Ik heb films gemaakt over de oorlog en over Wall Street. Voeg beide elementen samen en je hebt Bush. En dat weet hij zelf ook."

W. draait vanaf woensdag in de Belgische bioscopen.

Een tragedie - of het nu Oedipus, Hamlet of King Lear betreft - impliceert verandering. Op het einde zien die personages wat er mis was. Bush jr. ziet helemaal niets

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234