Maandag 27/06/2022

ReportageMexico

In de rij aan de Amerikaanse grens heeft Oekraïens leed voorrang: ‘Waarom zij wel?’

Een Oekraïense vrouw overhandigt haar papieren aan een Amerikaanse grenswacht bij de grensovergang San Ysidro.  Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant
Een Oekraïense vrouw overhandigt haar papieren aan een Amerikaanse grenswacht bij de grensovergang San Ysidro.Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant

Met argusogen zien migranten uit Latijns-Amerika hoe Oekraïners bij de Amerikaanse grens zo het beloofde land kunnen binnenlopen. ‘Waarom zij wel en wij niet?’ Wat is er zo verschillend aan de kogels van een drugskartel en die van het Russische leger?

Joost de Vries

Er staat een rij voor de grenspost in de Mexicaanse stad Tijuana. Vrouwen en kinderen hangen op koffers en tassen, mannen ook, al zijn die in de minderheid. De migranten wachten op het verlossende antwoord van Amerikaanse grenswachten. Een vertrouwd tafereel in Tijuana, en toch is alles anders dan anders. Deze migranten hebben een witte huid, spreken geen woord Spaans én zijn wel welkom in de VS. Nee, wacht, die donkere kleine vrouw in de rij met het kind op de armen, zij niet.

Op de dag dat de oorlog in Oekraïne een maand oud is, maakt de Amerikaanse president Joe Biden officieel wat aan de Mexicaanse noordgrens al twee weken praktijk is: Oekraïners krijgen toegang tot het land. De Verenigde Staten gaan honderdduizend oorlogsvluchtelingen opnemen, zei hij donderdag bij de NAVO-top in Brussel. Op 11 maart was hij nog iets terughoudender: de VS zouden Oekraïners met “open armen” verwelkomen, stelde hij, míts ze zelf bij de grens aanklopten. Die boodschap kwam aan in Polen, Hongarije en Roemenië, waar de haastig opgetuigde opvanglocaties uit hun voegen barsten.

Gevlucht uit Odessa

Het is twee uur ’s nachts in Tijuana, de nacht van woensdag op donderdag. Ljoedmila (39) en Roman Ostapenko (44) staan naast het stevige prikkeldraad en het beton dat het eind van Mexico markeren en het begin van de VS. Hij mocht als man vertrekken uit Oekraïne vanwege de grootte van zijn gezin, zegt hij. Hun vier kinderen zitten weggedoken in hun jassen op hun bagage.

Een ruime week geleden verlieten ze Odessa, “een vrolijke, levendige stad”, en reden per auto hun gehavende land uit. De handen van Ljoedmila trekken lijnen door de lucht en maken graaibewegingen richting de grond: “Raketten vliegen over. Je pakt wat je pakken kunt en je gaat.” Ze vlogen naar de Mexicaanse kustplaats Cancún en van daar naar Tijuana. Mexico stelde geen eisen aan hun toeristenvisum.

Naast het prikkeldraad staat ook Alejandra Sánchez (24) uit de Mexicaanse deelstaat Michoacán. In haar armen hangt dochter Emily van zes, het slapende hoofd op haar moeders schouder. Sánchez kijkt schichtig, even vermoeid als alert. Ook zij ontvluchtte een oorlog, al staat die niet officieel zo te boek.

“Mijn man is drugshandelaar”, zegt ze. “Hij bedreigde me.” Ze woonde in Apatzingán, een van de plaatsen waar het drugscollectief Verenigde Kartels in hevige strijd is verwikkeld met het machtige Jalisco-kartel. “Veel doden”, vertelt ze, “veel kogels.” Drie dagen geleden pakte ze wat kleren bij elkaar en stapte met Emily in een bus naar het noorden.

Alejandra Sánchez samen met haar dochter Emily. Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant
Alejandra Sánchez samen met haar dochter Emily.Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant

Van de twee grensovergangen in Tijuana is San Ysidro de grootste, een betonnen vlakte die overdag is gevuld met een oneindige stroom auto’s noordwaarts waartussen bedelaars en straatventers hun peso’s bij elkaar sprokkelen. ’s Nachts baadt het beton in kunstmatig licht. Een parallel voetgangerspad houdt op bij een smalle doorgang bewaakt door een handvol Amerikaanse grenswachten. Terwijl de nacht vordert, wijzen de Amerikanen een voor een Oekraïense gezinnen aan: zij mogen door. Het gezelschap rond Alejandra slinkt. “We kunnen je niet helpen”, zegt een agent tegen haar, “vanwege de pandemie”. Haar ogen worden vochtig.

De grens van verwachtingen

De Verenigde Staten rusten geografisch op de schouders van Mexico, een stevige rug van 3.145 kilometer lang. Vanaf Tijuana aan de Pacifische kust volgt de grens eerst met een liniaal getrokken lijnen en hoeken en meandert dan mee met de Rio Grande tot aan de Golf van Mexico. Aan de noordkant houdt een combinatie van hekken, muren, slimme camera’s en gewapende grenswachten het fort (zo goed als) gesloten. Aan de zuidkant stranden jaarlijks honderdduizenden migranten uit Latijns-Amerika, op de vlucht voor geweld, armoede of politieke vervolging. Geen grens ter wereld genereert zoveel verwachtingen als deze – en zoveel bittere teleurstelling.

Het Amerikaanse migratiebeleid was altijd al: je komt er niet in, tenzij. President Donald Trump maakte daarvan: je komt er niet in, punt. Hij greep in zijn laatste jaar de coronapandemie aan om een oude clausule uit de zorgwet af te stoffen. Dankzij Titel 42 zijn sindsdien alle migranten een gezondheidsrisico, hun rechten werden ondergeschikt aan het mogelijke gevaar.

Zijn opvolger Democraat Joe Biden, de anti-Trump die alles anders zou gaan doen, hield Titel 42 in stand. Deze maand vierde de omstreden maatregel zijn tweede verjaardag. Met de clausule in de hand zette de Amerikaanse grenspolitie sinds maart 2020 1,7 miljoen keer mensen terug de Mexicaanse grens over. Vanwege de pandemie.

Blik op de grensovergang San Ysidro. Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant
Blik op de grensovergang San Ysidro.Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant

Goed versus kwaad

De koude nacht maakt bij de grensovergang plaats voor een hete dag. De rij met Oekraïense gezinnen groeit tot een kleine honderd personen. Tussen hen hoopt ook nog steeds Sánchez met haar dochter op Amerikaanse compassie. Gerardo Rocha (22) uit Nicaragua heeft zich bij hen gevoegd. De littekens in zijn gezicht liep hij op tijdens aanvaringen met de knokploegen van de autoritaire president Daniel Ortega, zegt hij. Een dag eerder klom hij over de muur, werd aangehouden en zonder uitleg weer uitgezet. Nu staat hij maar weer in de rij, tegen beter weten in. “Een grenswacht zei tegen me: ‘In Nicaragua worden mensen niet vervolgd.’”

Een agent selecteert een volgend Oekraïens groepje voor toegang. “Waarom zij wel?”, verzucht Sánchez. “En wij niet?” Onbewust verwoordt ze een breder gedeeld gevoel in Latijns-Amerika, een onbegrip over het fanatisme waarmee het Westen sinds 24 februari de wereld in goed en kwaad heeft opgedeeld. Schrijver Emy Koopman analyseerde onlangs in de Volkskrant: “Het lijkt een wedstrijd die we volgen: underdog tegen schurk, compleet met teamkleuren waarin je je gemakkelijk kunt tooien.”

Latijns-Amerikanen hebben meer moeite met het kiezen van een team. De oorlog in Oekraïne, hoe hartverscheurend ook, is voor Mexicanen, Cubanen, Hondurezen en Peruanen vooral ver weg en hun relatie met het Westen vooral problematisch: Europa vertegenwoordigt de oude koloniale macht, de VS de nieuwe imperialisten. Mexicaanse kartels trekken met Amerikaanse wapens een spoor van bloed door het land in de strijd om de handel en productie van drugs bestemd voor de Amerikaanse en Europese markt. Elders in het continent steunen de VS uit economische en geopolitieke belangen corrupte regeringen, andere overheden worden juist gestraft met sancties en handelsembargo’s.

De Oekraïense familie Ostapenko wacht bij de grensovergang San Ysidro bij Tijuana om toegelaten te worden tot de VS.   Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant
De Oekraïense familie Ostapenko wacht bij de grensovergang San Ysidro bij Tijuana om toegelaten te worden tot de VS.Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant

Leven in tentenkampen

Waarom zij wel en wij niet, vroeg ook de Mexicaanse president Andrés Manuel López Obrador zich afgelopen week af. Het getuigde van Amerikaanse ‘bureaucratie’, zei hij, dat hulpgeld voor Oekraïne binnen twee dagen door het Congres werd goedgekeurd en een door Biden beloofde miljardensteun voor Midden-Amerika al tijden op parlementaire behandeling wacht. Het Amerikaanse ontwikkelingsgeld zou moeten helpen bij het bestrijden van de oorzaken van migratie, maar die ‘ontwikkeling in de regio’ blijft vooralsnog uit en de deur naar de rijke Verenigde Staten zit grotendeels op slot.

Zodoende blijven tienduizenden migranten jaarlijks plakken langs de Mexicaanse noordgrens, vaak maanden overlevend in tentenkampen of in door vrijwilligers en kerken gerunde opvanghuizen. Anderen verdwijnen in de harde informele economie van de grenssteden. Ook voor de Mexicaanse Sánchez en de Nicaraguaanse Rocha is Tijuana voorlopig hun eindbestemming. Tegen het middaguur geven ze het wachten op, nadat een grenswacht ze nogmaals duidelijk heeft gemaakt dat zij niet in aanmerking komen voor toegang. Terneergeslagen volgen ze een lokale vrijwilliger naar de opvang.

Aan de grens passeert het leed van de een haast ongemerkt dat van de ander. De Oekraïners begrijpen net zo weinig van de Latijns-Amerikaanse migranten als andersom. “Als je geen oorlog hebt in je land, kun je alles doen”, zegt de 19-jarige Aleksander Roman. “Je hebt armen, je hebt benen, je hebt hersenen om te werken.” Vóór de Russische invasie had hij een succesvolle koffietent in zijn stad Poltava. “Het is een fantastische plek”, zegt hij. “Of dat was het.” Hij schonk er koffie van bonen uit Nicaragua.

Aleksander Roman (links) heeft in Oekraïne zijn koffiezaak achtergelaten en wacht om de VS binnen te mogen. Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant
Aleksander Roman (links) heeft in Oekraïne zijn koffiezaak achtergelaten en wacht om de VS binnen te mogen.Beeld Felix Marquez voor de Volkskrant
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234