Zaterdag 02/07/2022

'In Noord-Oeganda worden de grenzen van de gruwel verlegd'

Jef Vermassen dacht dat hij het ergste van de mens al had gezien in de Belgische assisenhoven. Tot hij in Noord-Oeganda geconfronteerd werd met horrorverhalen van gewezen kindsoldaten. Het stemt hem tot nadenken over de slagvaardigheid van het internationaal recht. 'Een gevaarlijke pedofiel die honderden kinderen heeft misbruikt loopt daar als een held rond.'

Maarten Rabaey

'Een meisje overvalt met andere kindsoldaten een dorp. Daar is op dat moment een vrouw aan het bevallen. De rebellen van het Lord's Resistance Army (LRA) helpen het kind op de wereld te zetten. Ze snijden daarop de buik open van een levend varken, stoppen de boreling erin en naaien alles dicht voor de ogen van de moeder. Ze noemen het varken 'Kony', zoals hun sektarische rebellenleider. Als je de nazi's bestudeert, denk je dat de grens van de gruwel bereikt is. Dat klopt dus niet. Die grens wordt nog voortdurend verlegd."

Jef Vermassen haalt diep adem. Voor zijn recente boek Moordenaars en hun motieven. Monsters of mensen? daalde hij al af in de krochten van de menselijke wreedheid. Als strafpleiter verdedigde hij meer dan dertig jaar lang moordenaars van alle rangen en standen. Als criminoloog onderzocht hij de motieven van partnerdoding tot genocide, maar dit went nooit. "Het is zo tekenend voor de situatie in Noord-Oeganda", zegt hij. "Ik heb nu zoveel gestudeerd over delinquenten en hun perversiteiten, hoe sadistisch ze kunnen zijn. Maar de creativiteit in destructiedrift die deze mensen bezielt, heb ik nog nergens gezien. En de wereld doet er niets aan."

De strafpleiter haalt zijn fototoestel boven. Hij toont de beelden die hij er tijdens de kerstvakantie nog maakte, toen hij met zijn vrouw en twee dochters een nieuw bezoek bracht aan het Rehabilitatiecentrum Rachele voor ex-kindsoldaten in Lira. "Hier zie je een jongen wiens onderbenen verbonden zijn. Hij kwam in lompen het kamp binnen gesukkeld na dagen te hebben gelopen. De brousse haalde zijn huid open, de wonden infecteerden. Daar zie je een meisje dat al een tijd in ons centrum verblijft en dat een net ontvluchte jongen herkent uit het commando waaruit ze destijds was ontsnapt. De jongen werd geslagen omdat hij de schuld kreeg voor haar verdwijning. Nu vielen ze elkaar voor onze ogen in de armen. Mooi hé?"

Het centrum Rachele wordt sinds 1998 geleid door Els De Temmerman, die voor het eerst de aandacht vestigde op de kinderontvoeringen in Noord-Oeganda met haar geruchtmakend boek De Meisjes van Aboke. De Belgische journaliste is enkele keren te zien op de foto's. Ze is altijd in de weer.

Vermassen steekt zijn bewondering niet onder stoelen of banken. "We vonden een meisje van acht met een kogel die los door haar lichaam was gegaan. Ze lag in een kleine kamer vol gewonde regeringssoldaten. Els zorgde er meteen voor dat ze naar het ziekenhuis kon worden gebracht, al moet er je dan rekening mee houden dat je langs de weg in een hinderlaag kunt lopen. Om de vijf minuten heeft ze daar een probleem op te lossen, waarvan wij soms zeggen 'maar Els, waar ben je mee bezig?' Op een dag bevalt een ex-kindsoldate, een meisje nog, van een kind dat het resultaat is van misbruik door een opstandelingenleider. Het meisje is radeloos en gaat de boreling wurgen in een toilet. Daarna wordt het lichaam op het bureau van Els gelegd. Zij is daarna op zoek gegaan om een stukje grond te kopen, om het waardig te begraven. Alleen al in het voorbije jaar zijn er in het centrum te Lira meer dan tweeduizend getraumatiseerde ex-kindsoldaten opgevangen."

Oeganda's vergeten tragedie duurt al meer dan twee decennia. Onder leiding van de religieuze fanaticus Joseph Kony, die ijvert voor de omverwerping van het regime van president Yoweri Museveni en het land wil leiden volgens de bijbelse tien geboden, zaaien de rebellen van het LRA dood en vernieling.

Jef Vermassen typeert Kony als een geperverteerde psychopaat maar voor de bijgelovige plattelandsbevolking van Noord-Oeganda is hij een duivel voor wie ze verstijven van angst. Ze geloven dat hij magische krachten bezit, die hij in 1989 erfde van zijn tante, een heks. Als een middeleeuwse bokkenrijder overvalt hij volgens de overlevering 's nachts de dorpen, doodt de mannen, verkracht de vrouwen en ontvoert de kinderen.

Feit is dat in de vuile oorlog die zich tussen Kony en het Oegandese regeringsleger afspeelt al meer dan 100.000 mensen omkwamen. Feit is dat al meer dan 30.000 kinderen werden ontvoerd. Soms zijn ze niet ouder dan vijf. Wie niet meekan, wegens gezwollen voetjes bijvoorbeeld, wordt gedood. Wie oud genoeg is, wordt drager of kindsoldaat en moet mee dorpen gaan beroven, en soms zijn of haar eigen familie uitmoorden. De meisjes, zowat een derde van de ontvoerden, worden zo jong als twaalf tot seksuele slavernij gedwongen. Ze bevallen van kinderen die tot moordmachines opgeleid worden.

'De mooiste meisjes belanden bij Kony of zijn handlangers, commandanten die vroeger zelf kindsoldaat waren", zegt Vermassen. "Dat is een van de vele tragedies. Als je je als kindsoldaat vooral laat opmerken door gruwel dan kun je bevorderd worden tot commandant. Velen zien daar een zekerheid in, want als bevelhebber worden ze verzorgd in een ziekenhuis als ze gewond zijn, krijgen ze eten en ook nog eens zoveel partners als ze willen. Daardoor gaan commandanten uitmunten in de gruwel. Enkelen zouden al klaar zijn gestoomd om Kony op te volgen."

Van Kony zelf bestaan nauwelijks beelden. Onlangs werd hij opgemerkt in Nairobi. "Hij bestaat nog", weet Vermassen. "Ex-kindsoldaten hebben kinderen van hem maar durven daar niet over te praten uit vrees verstoten te worden."

In november zag het er even naar uit dat in de regio een vredesbestand zou ingaan. Onder druk van Groot-Brittannië en de VS. "Museveni kregen ze zover dat hij amnestie moest beloven aan de rebellenleiders, ook al had hij een klacht ingediend bij het Internationaal Strafhof in Den Haag", zegt Vermassen. "Zijn presidentschap werd ondermijnd. Hem dwingen tot onderhandelen met Kony is zoals Bush vragen aan tafel te zitten met Osama bin Laden. Het was een absurde situatie. Mensen die de klacht van het Internationaal Strafhof kwamen onderzoeken zaten in een hotel naast de tafel waar een groep opstandelingen zat te onderhandelen over amnestie. Onvoorstelbaar."

Maar de onderhandelingen werden voortgezet. Britse militairen probeerden akkoorden te sluiten met verkrachters. Jef Vermassen haalt een exemplaar boven van de regeringskrant New Vision. Daarop is een opstandelingencommandant te zien die praat met een Engelse officier. "Kijk nu naar deze foto", zegt hij, en toont daarop het beeld van een kind dat in Lira werd opgevangen. De gelijkenis is frappant. De jongen lijkt als twee druppels water op de commandant. "Hij is de zoon van een meisje dat hem moest dienen maar kon ontsnappen." In de krant hebben de ex-kindsoldaten de namen van hun boosdoeners genoteerd naast de foto's. Ze hebben die in hun kamer omhoog gehangen.

Intussen zijn de gesprekken tussen de onderhandelaars afgesprongen. Op tweede nieuwjaarsdag, toen de wereld nog volop naar de tsoenami in Azië keek, barstte het geweld opnieuw in alle hevigheid los. "We vernamen dat rebellen nu de vingers van hun slachtoffers afhakken. Museveni riep daarna op om Kony te doden. Toen we uit Lira vertrokken, werden daar duizenden soldaten door het regeringsleger aangevoerd. Het drama is dat Kony zich bij zo'n grote aanval altijd terugtrekt in Soedan, waar hij steun en nieuwe wapens krijgt."

Vermassen vreest nu het ergste voor de burgerbevolking. "Het drama is dat er van de 1,9 miljoen inwoners die in het noorden wonen nu al 1,6 miljoen in kampen leven. 1,6 miljoen! Stel u eenzelfde situatie in Vlaanderen voor. De meerderheid van de bevolking is gevlucht uit dorpjes en steden en hokt samen in vluchtelingenkampen. En dat allemaal voor één man die terreur zaait, die ze zo zouden kunnen pakken. De Amerikanen hebben zoveel technologische middelen tot hun beschikking. Ze moeten maar zijn satelliettelefoon traceren en...

"Maar de wereld blijft er blind voor. Op twee verplegers van Unicef en Els De Temmerman na heb ik daar geen buitenlandse hulpverleners gezien. Ik herinner me nog dat we bij een vorig bezoek aan de grensovergang tussen noord en zuid een wagen zagen van Artsen zonder Grenzen. Ik vroeg of ze ook noordwaarts reden. Ze wezen met de vinger naar hun hoofd. Ge zijt zot zekerst?"

In Lira, waar De Temmerman actief is, zijn de kampen ontstaan rond een grote legerpost waar de mensen bescherming zoeken. "We hebben zo'n kamp bezocht, dat is om te wénen", zucht de advocaat. "De mensen dragen lompen en hokken samen in een hutje dat koud is 's nachts. Ze hebben bijna geen eten. Voor onze ogen zat een kleine jongen met diarree. Hij liet alles lopen alsof hij een kleine boodschap doet- allemaal groene drek. En dan lopen die andere kinderen met hun blote voetjes daardoor. Op den duur is iedereen besmet. Als je dat ziet, zijn de kinderen in het kamp van Els kleine prinsjes, want die hebben twee keer per dag warm eten, gesubsidieerd door de Belgische staat. Met 50.000 euro per maand kunnen wij dat centrum runnen, en daar verblijven permanent meer dan tweehonderd kinderen. Ze krijgen dekens, een matrasje en schoolboeken. De Belgische ontwikkelingssamenwerking levert daar prachtig werk. Dat mag ook eens worden gezegd."

Het verhaal gaat dat De Temmerman de steun voor het project kreeg door voormalig minister van Buitenlandse Zaken en huidig EU-commissaris voor Ontwikkelingssamenwerking Louis Michel (MR) te doen stoppen toen hij met zijn colonne voorbijscheurde, tijdens een van zijn vele Afrika-reizen. "Ze stond met een paar getraumatiseerde kinderen langs de weg. Michel heeft met hen gesproken en is beginnen te wenen. Daarna heeft hij geld vrijgemaakt. Het toont aan dat je met relatief weinig middelen onvoorstelbaar veel kunt doen. Op voorwaarde dat alles rechtstreeks ten goede komt en dat je er een idealist als Els zitten hebt."

De strafpleiter maakt zich boos over het feit dat De Temmerman er dagelijks als burger haar leven riskeert terwijl VN-vredesmachten die op een steenworp afstand zitten weinig of niets uitrichten. "Vlak bij het Oegandese vliegveld van Entebbe is een kamp met VN-soldaten. Die zitten daar om de vrede in Kongo te bewerkstelligen maar doen niets. Ik verneem daar dat ze per dag hun eten uit Europa laten overvliegen. Alstublieft hé! Neem duizend getrainde militairen; Engelse, Amerikaanse, Europese om het even. Als je die gedurende één à twee weken inzet, is die man gepakt en is het probleem opgelost (zoals men in het Kongolese Bunia met een EU-interventiemacht de vechtende milities muilkorfde, MR). Dat kan in Noord-Oeganda ook, want nu is het dweilen met de kraan open."

Vermassen zelf hoopt nu zijn gewicht als gerenommeerd jurist in de schaal te kunnen werpen om Kony en diens belangrijkste trawanten alsnog voor justitie te dagen. De getuigenissen van De Temmermans ex-kindsoldaten spelen een cruciale rol. "Per kind zijn er een fiche en een verslag", legt Vermassen uit. "Daarin staat wanneer ze ontvoerd zijn, in welke omstandigheden en wat ze hebben moeten doen. Wie ze hebben gedood enzovoort. We spreken ondertussen al van een paar duizend verslagen. Ik werk daar zelf al drie jaar aan mee."

Het Internationaal Strafhof in Den Haag is Vermassens grootste hoop om de hoofdverantwoordelijken te berechten, want het Oegandese gerecht is virtueel onbestaande. Voor de kleinere garnalen is hij voorstander van lokale, traditionele rechtspraak zoals in Rwanda of een Waarheids- en Verzoeningscommissie zoals destijds in Zuid-Afrika.

"Van het huidige systeem krijg ik huiveringen", zegt hij. "LRA-leiders die overlopen, krijgen hun graad in het regeringsleger terug. Als je hen iets in de weg legt, dreigen ze terug naar de opstandelingen te lopen. Ze chanteren dus nog ook. Ze worden niet gestraft en verwerven een machtspositie. Ik vind dat gevaarlijk.

"Natuurlijk, als blanke die daar maar even is, en zelfs als criminoloog, moet je voorzichtig zijn. Je moet altijd de twee kanten zien. Hoe meer commandanten je kunt doen overlopen, hoe meer levens je spaart. Want als je ze te hard wilt straffen, gaan ze blijven kinderen ontvoeren en mensen doden.

"Gratie moet kunnen. Maar niet voor iedereen. Dat kun je niet maken met een massamoordenaar als Kony en zijn naaste medewerkers, van wie er nu één vrij rondloopt als een held. Hij is een gevaarlijke pedofiel van in de zestig, heeft honderden, zo niet duizenden, van die kindsoldaten misbruikt. Hij doet zich nu voor als de grote man. Want dat is ook zo eigenaardig. Elke nacht zijn er daar Dutrouxs actief. Elke nacht hebben we ontvoeringen van An en Eefjes. En elke nacht zijn er kinderen die uitgehongerd worden. Meisjes die konden ontsnappen, vertelden ons hoe zij kinderen die niet meekonden moesten doodslaan, hoe zijzelf herhaaldelijk werden verkracht."

Vermassen ziet de gruwelmisdaden als het resultaat van een uiterst negatieve traditie van straffeloosheid in Oeganda, en, in bredere zin, heel Afrika. "Ex-dictators zoals Idi Amin Dada kregen er de kans op amnestie en konden een rijkelijk leven leiden met al het gestolen geld dat ze meenamen. Eigenlijk betekent dit dat je in zo'n samenleving zodanig misdadig moet zijn dat men je eigenlijk niet meer durft te straffen. Als ze morgen Kony vrijgeleide geven, wat houdt dan een volgende psychopaat tegen? De grens van het strafrecht ligt blijkbaar daar waar het nog beheersbaar blijft voor de mens."

De kindsoldaten zelf zijn slachtoffer en dader tegelijk. Zij kunnen alleen maar proberen om de grens van de gruwel weer achter zich te laten. In het Rehabilitatiecentrum Rachele werken daarom 25 Oegandese maatschappelijk werkers de klok rond. "Sommigen zijn zelf ex-kindsoldaten. Het is therapeutisch om ervaringen uit te wisselen. Een sessie begint altijd met het verbranden van de kledij die ze droegen toen ze uit de brousse kwamen. Makkelijk is dat niet. Veel kinderen vertonen geen gevoelens meer. Ze moeten opnieuw leren spelen, dansen en zingen, want een kind dat op zijn achtste ontvoerd werd, is ook zijn zorgeloze kindertijd ontnomen."

Naast psychologische begeleiding hebben de kindsoldaten vooral behoefte aan morele steun. "Ze willen vergiffenis vragen en bevrijd worden. Dat zie je bij de opdrachtgevers niet. Kony's overgelopen kopstukken willen alleen maar 'vergeten'. Daar zit het verschil tussen goed en kwaad."

Vermassen hoopt dat de gerehabiliteerde ex-soldaten mee vorm zullen geven aan het rechtssysteem van hun land. Nu al zijn 1.500 ex-kindsoldaten met hulp van sponsorouders in Vlaanderen en Nederland aan het studeren. Vermassen wil een groot deel van de opbrengst van zijn bestseller volgend academiejaar investeren in een tiental universiteitsstudenten. Het is een van de projecten van Els De Temmerman. "De bedoeling is dat we er de intelligentsia steunen, want dat heeft zo'n land nodig."

Ex-kindsoldate Agnes studeert nu al drie jaar op zijn kosten rechten. Ze heeft sindsdien al drie keer VN-secretaris-generaal Kofi Annan ontmoet. Ze zal wellicht stage kunnen lopen bij het Internationaal Strafhof. "Vanuit haar trauma's is ze zo geëngageerd dat ze niet naar het Westen zal vluchten maar haar land zal helpen", zegt Vermassen. "Ik zit soms te dromen dat er een Internationaal Afrikaans Gerechtshof komt. Dan is Agnes nummer één om daar rechter te worden. Ze heeft de opleiding en ze kent het waarom. Ze heeft de straffeloosheid zelf moeten doorstaan."

wat de strafpleiter dacht te weten over de

slechtheid van de mens werd plots zo relatief

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234