Vrijdag 12/08/2022

Ingezeept onder de douche. Waar is het water?

In en rond Huesca gingen deze week de openbare zwembaden open zonder water: je kunt er alleen zonnen

Dreigt ook voor de toerist de droogte in Spanje? Zal er straks, terwijl hij met ingezeept haar onder de douche staat, plots geen water meer uit de kraan komen? Als we de Spaanse regering mogen geloven, is daar geen gevaar toe. Niettemin is er bezorgdheid over sommige zones.

Ondanks de uitzonderlijk schaarse regenval, zegt vice-premier Fernández de la Vega, "is de levering van leidingwater gegarandeerd gedurende de rest van het hydrologisch jaar." Zorgeloos douchen tot na de zomer dus. Ze verwacht alleen problemen voor de landbouw: "Alleen enkele irrigatiezones in bepaalde stroomgebieden zouden beperkingen kunnen ondervinden."

Antonio Serrano, secretaris-generaal van het ministerie van Leefmilieu, is iets genuanceerder: "Wat de pluviometer betreft, is er reden tot bezorgdheid, wat de reserves betreft, is er reden tot waakzaamheid en met de maatregelen die al genomen zijn en nu uitgevoerd worden - en als de situatie er niet op verslechtert - is de verwachting dat er geen zware problemen zullen zijn. Behalve in enkele alleenstaande gevallen zullen er geen beperkingen zijn."

In haar rekensommen gaat de regering er wel van uit de bevolking gehoor geeft aan de oproep om de kraan wat vlugger dicht te draaien. Als dat niet of onvoldoende gebeurt en als de andere noodmaatregelen niet het verhoopte resultaat geven, dan zal dat wellicht het eerst te voelen zijn in het Segura-stroombekken, dat Alicante en Murcia bedient, en in de zone tussen Ebro en Pyreneeën, in en rond Huesca. Het ministerie van Leefmilieu spreekt daar onomwonden van "ernstige problemen". Dreiging is er ook in de regio's Valencia en Andalusië. In het binnenland kunnen vooral problemen opduiken in Madrid, waar het verbruik de voorbije jaren veel sneller is gestegen dan de reserves en waar het afvalwater nauwelijks wordt gezuiverd voor hergebruik. Helemaal zorgeloos wordt die douche dus niet. (RP)

Toen kwam de kerktoren weer

boven water

Liever de stop uit het zwembad trekken en dan weer vullen, dat is goedkoper dan een filterinstallatie. Spanje slokt zijn water gulzig naar binnen en in een jaar waarin het nauwelijks heeft geregend breekt dat het land zuur op. De regering spreekt van de grootste droogte in zestig jaar. De bodem van het glas komt stilaan in zicht.

Rudy Pieters

'Ik kom hier al jaren vissen, maar dit heb ik nog nooit gezien, zo laag heeft het water nog nooit gestaan", zegt Pedro. Met zijn emmer vol karpertjes staat de bejaarde visser aan de oever van het stuwmeer van Tous. "Normaal gezien sta ik veel hoger te vissen, ter hoogte van die boom", en hij wijst naar de berm achter ons, ongeveer twintig meter hoger dan waar we nu staan: de boom is helemaal verdroogd. Het zijn curieuze dagen voor deze vissers. In het midden van het reservoir ligt nu ineens een eilandje met de ruïne van een huis op, een restant van het dorp dat hier vroeger stond. Naast het eilandje steekt de top van een schoorsteen boven het water uit, echt iets voor Loch Ness-adepten.

"Anders zie je dat eilandje en die schoorsteen nooit", zegt Pedro. "Als er voldoende regen valt zit het helemaal onder water. Vroeger zag je ook de top van een kerktoren boven het water uitsteken, maar die is ingestort, anders zag je nu wellicht de hele toren."

Tous is een van de talloze stuwmeren die Franco in Spanje door dwangarbeiders liet aanleggen. Het systeem is ondertussen achterhaald, maar nog altijd vormt het de ruggengraat van de Spaanse watervoorziening. Het was een echte obsessie voor El Caudillo, in zijn ogen hield de droogte nooit op, elk jaar ging hij wel ergens in het land een nieuw reservoir openen. 'Paco Pantano' werd hij daarom genoemd, pantano betekent 'stuwmeer'. In sommige gevallen, zoals in deze vallei op 50 kilometer van Valencia, liet hij hele dorpen onderlopen en versluisde hij de inwoners naar volledig nieuwe, uniform uitziende kolonies.

Tous is Spanjes beruchtste stuwmeer. In oktober 1982 regende het hier zo overvloedig dat de dam scheurde en de hele streek onder water liep: veertig doden, 300.000 daklozen, hele oogsten vernietigd. Vandaag is het de omgekeerde wereld. Het reservoir staat op een historisch laag peil. 'Gevaar. Zone die onder water kan lopen', zag ik in de afzink hiernaartoe, maar dat bord is al een kilometer geleden, zo ver heeft het water zich teruggetrokken. In dit enorme reservoir, bijna 1.000 hectare groot, kan 380 kubieke hectometer water (1 kubieke hectometer is 1 miljard liter), vandaag zit er nauwelijks 114 kubieke hectometer in, minder dan een derde. Daardoor staat Pedro nu ineens karpertjes op te halen, dromend voor zich uitkijkend naar een verzonken dorp.

De oorzaak is duidelijk: het heeft de voorbije maanden dramatisch weinig geregend in Spanje. Een droge herfst, een droge winter en nu ook een droge lente. Bij de vorige droogte, begin jaren negentig, viel nog 313 millimeter van oktober, het begin van het hydrologisch jaar, tot eind april: minder dan de helft van wat er in een normaal regenjaar valt. Nu geraakten de pluviometers in dezelfde periode nauwelijks boven de 290 millimeter. Dat zijn dan nog gemiddelden. In sommige streken, zoals aan de oostkust, waren de druppels op een hand te tellen. De regering spreekt van de ergste droogste in zestig jaar, al wekenlang luidt ze de alarmbel.

Regen zal er nu niet meer bijkomen. Het wekelijkse bulletin dat het ministerie van Leefmilieu over de waterreserves verspreidt, ziet er steeds dreigender uit. Alle Spaanse stuwmeren samen zijn nu voor amper 57 procent gevuld, 20 procent minder dan vorig jaar. Ongeveer 20.000 kubieke hectometer blijft er nog over, water voor meer dan 40 miljoen mensen, water om van te drinken, de vaat mee te doen, de tanden mee te poetsen, in te baden, het toilet mee schoon te spoelen, de auto mee te wassen, het land mee te besproeien, de industrie mee draaiende te houden. De voorraad slinkt snel. In het stroomgebied van de Xúquer (Júcar), waarvan het Tous-reservoir deel uitmaakt, is de gezamenlijke voorraad in de stuwmeren tot 30 procent van de capaciteit geslonken. De voorbije maand hebben de grote Xúquer-bekkens van Alarcón, Contreras en Tous nauwelijks 15 kubieke hectometer binnengekregen terwijl er 80 kubieke hectometer buiten ging voor consumptie. Dat terwijl de Xúquer een van de grote aders in de Spaanse watervoorziening is. Het stroomgebied bedient bijna 5 miljoen mensen. Zonder dat water vallen Valencia, Spanjes derde grootste stad, de eindeloze citrusboomgaarden in de horta rond Valencia en het niet te stuiten costatoerisme in Alicante en Benidorm helemaal droog.

Meer naar het zuiden, in de streek rond Murcia, is de situatie zo mogelijk nog zorgwekkender. Daar is het de Segura die met haar bijrivieren en kanalen voor het water moet zorgen, maar de bekkens in dat stroomgebied zijn nog maar voor 17 procent gevuld. Hier komen ze in minder droge jaren al in de problemen. Meestal tracht men daar een mouw aan te passen door water uit de noordelijker Taag naar de Segura te halen via een speciaal daarvoor gebouwd kanaal, maar omdat ook de Taag dit jaar krap zit, staat de regering nu wellicht geen overheveling toe. Dubbel pech dus in Murcia.

In het binnenland zijn de meren doorgaans iets minder leeg, maar in sommige streken beginnen ze ook de bodem te zien. Dat is vooral het geval op de linkeroever van de Ebro, naar de Pyreneeën toe, rond Huesca (Aragón), de enige Spaanse provinciehoofdstad waar de drinkwaterbevoorrading deze zomer niet gegarandeerd is. Deze week gingen de openbare zwembaden er open zonder water, je kunt er alleen zonnen. "De zware droogtecrisis die me we nu meemaken, verplicht ons maatregelen te nemen die het prioritaire water, dat om te drinken, garandeert en het secundaire water, dat voor vrijetijdsgebruik, beperkt", zegt het gemeentebestuur van Huesca. In het nabijgelegen stuwmeer van Mediano staat het peil zo laag dat een zestiende-eeuws kerkje dat door Franco verdronken werd weer bijna helemaal zichtbaar is, een hallucinant plaatje.

Het is nu alle hens aan dek. Begin vorige maand kondigde de regering voor 320 miljoen euro noodwerken aan. Er worden onder meer extra leidingen en bassins aangelegd die overtollig water, voor zover dat er is, zo snel mogelijk naar probleemregio's moeten krijgen. Tegelijk stelde het ministerie van Leefmilieu een droogteplan op met indicatoren, alarmfases en een rampenscenario. "De plannen hadden al opgesteld en geactiveerd moeten zijn in 2003, maar de vorige regering heeft dat niet gedaan, waardoor we nu moeten vaststellen dat we deze situaties niet kunnen beheren", zegt directeur-generaal Jaime Palop van de nationale wateradministratie. Dit soort droogtes maakt deel uit van natuurlijke cycli en die zijn te voorzien, zeggen ze bij Leefmilieu. Had de regering-Aznar haar huiswerk goed gedaan, dan was de situatie nu niet zo dramatisch niet.

Noodwerken of niet, de waterconsumptie zal dit jaar veel minder moeten, waarschuwt de regering. De bevolking krijgt de raad de kraan vlugger dicht te draaien. De boeren, die straks in de heetste maanden dagelijks zullen irrigeren, moeten er sterk rekening mee houden dat de watertoevoer naar hun velden beperkt wordt, in sommige zones zelfs tot de helft. De uitzonderlijke strenge winter in Europa vernielde al belangrijke delen van de Spaanse oogsten. De vorst deed de fruitbomen zoveel pijn dat ze de komende jaren minder vruchten dreigen te dragen. De droogte maakt het er allemaal niet beter op. Voor de Spaanse landbouw is 2005 nu al een rampjaar. Als het ook dit najaar nauwelijks regent en Tous en de andere reservoirs nog meer eilandjes en kerkjes blootgeven, dan dreigt de totale catastrofe. Maar daar durft niemand voorlopig echt aan te denken. Eerst deze zomer doorkomen.

De uitzonderlijke droogte legt meer dan ooit het structurele waterprobleem van Spanje bloot, een probleem dat ook in normale regenjaren steeds nijpender wordt. In principe regent het genoeg in Spanje, alleen valt het op de verkeerde plaatsen. Aan de Middellandse Zee groeit de bevolking, het toerisme en de landbouw het snelst, maar daar hebben de pluviometers het minste werk. Deskundigen zeggen dat de waterreserves al jaren overgeëxploiteerd worden, een gevolg van de enorme economische groei die Spanje de voorbije twintig jaar kende. De costa's worden in recordtempo dicht gecementeerd met vakantiewoningen, niet zomaar wat flatjes, maar alles erop en eraan, met water verslindende zwembaden en golfterreinen. In de halve woestijn rond Murcia worden almaar terreinen landbouwrijp gemaakt, niet zelden illegaal, en ook daar wi iedereen water uit de irrigatiebuisjes zien komen. Tegen die gulzigheid zijn de meren van Paco Pantano al lang niet meer tegen opgewassen, zeker niet als de doorsnee Spanjaard ondertussen de vaat blijft doen zonder een stop in de gootsteen te steken en regelmatig de stop uit zijn zwembad trekt om het nadien weer met vers water te vullen. Dat is goedkoper dan een filterinstallatie.

De regering-Aznar wilde dat allemaal oplossen met een gigantisch kanaal, 900 kilometer lang, dat overtollig water van de noordelijke Ebro naar het zuiden brengt, naar Valencia, Alicante, Murcia en het oosten van Andalusië. Een waanzinnig plan, vond de toenmalige socialistische oppositie: ecologisch en economisch onverantwoord, alleen de aannemers werden er beter van. Een van de eerste maatregelen van de regering-Zapatero vorig jaar was dan ook het schrappen van deze Ebro-overheveling. Tot opluchting van de Spanjaarden in het noorden. Tot woede van de Valenciaanse en Murciaanse boeren, die straks weer gaan betogen om hun Ebro-water terug te eisen.

Minister van Leefmilieu Cristina Narbona beloofde deze week dat ze haar vorig jaar aangekondigde Agua-plan versneld uitvoert. Dat plan draait rond een hele batterij ontziltingsinstallaties, fabrieken aan de kust die zeewater van zout ontdoen en voor consumptie geschikt maken. De conservatieve oppositie reageert met de argumenten die tegen haar Ebro-plan werden aangevoerd: te duur en een aanslag op het milieu. De socialisten ontkennen dat. Ze zeggen dat het plan meer water naar risicozones als Valencia en Murcia zal brengen, ook in tijden van droogte. Maar deze crisis komt te vroeg. Deze zomer moet Spanje het zien te redden met het weinige water dat nog in de reservoirs staat.

'Het water is hier veel te goedkoop'

Bijna nergens ter wereld wordt zoveel water verbruikt als in Spanje, zegt Julio Barea van Greenpeace-Spanje. "De Verenigde Staten voeren de rangschikking aan met meer dan 500 liter per persoon per dag. Spanje verbruikt 150 tot 200 liter water. Daarmee komt het op de derde plaats. Dat is verrassend voor een land waar zo weinig water is. Tachtig procent wordt door de landbouw verbruikt. Een van de problemen is dat er bijzonder veel illegale irrigatiegebieden zijn. Op de as Castellón-Valencia-Murcia-Almería wordt jaarlijks meer dan 1.000 kubieke hectometer water gestolen. Dat is ongeveer zoveel als het water dat men via de Ebro-overheveling naar deze gebieden wilde brengen. Maar ook in de huishoudens wordt volop water verspild. Het probleem is dat het water hier veel te goedkoop is, in sommige streken zelfs bijna gratis. In Duitsland, waar veel meer water beschikbaar is, betalen ze driemaal zoveel. De waterprijs moet dus omhoog in Spanje om de buitensporige waterconsumptie te ontmoedigen. We verzetten ons niet tegen de ontziltingsinstallaties, maar dan alleen op voorwaarde dat eerst alle andere maatregelen zijn genomen. De ontziltingsinstallaties mogen geen excuus zijn om op de huidige onhoudbare manier met het water te blijven omgaan."

(RP)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234