Zaterdag 13/08/2022

AchtergrondOekraïens graan

Is het Roemeense Constanta de redding voor Oekraïens graan? Van hieruit kan het de wereldzeeën over

De containerterminal van de haven van Constanta slibt sinds de Russische inval dicht met vracht die bestemd is voor Oekraïne. Beeld Nicola Zolin
De containerterminal van de haven van Constanta slibt sinds de Russische inval dicht met vracht die bestemd is voor Oekraïne.Beeld Nicola Zolin

Door blokkades van havens in de Zwarte Zee door de Russische marine kan Oekraïens graan niet via de normale route het land uit. De Roemeense haven van Constanta biedt soelaas. Maar het graan blijft maar komen. Wat nu?

Arnout le Clercq

Een sleepboot glijdt over het spiegelgladde water in de haven van Constanta, klaar om een schip met Oekraïens graan de zee op te sturen. Aan boord bevindt zich 40.000 ton aan granen, deels ook uit Roemenië, net afgevuld. Op de kade van havenbedrijf Comvex vermengt een zware olielucht zich met de lichtscherpe geur van landbouwproducten. “We zijn niet de grootste”, zegt Dan Dolghin, manager van de graanterminal. “Maar wel de snelste. Van Europa.”

Dolghin, montuurloze bril onder zijn bouwhelm, wijst naar een metalen olifantenslurf die de schepen in een tempo van 3.000 ton per uur vollaadt. Het graan komt uit de silo’s op de kade (totale capaciteit: 200.000 ton) waarnaast de werknemers van Comvex net mieren lijken. Verderop liggen roestbruine bergen ijzererts, langs de horizon staan tientallen meters hoge kranen. Op de kade staan vrachtwagens te wachten en een binnenvaartschip ligt aangemeerd: nog eens enkele duizenden tonnen graan.

Dan Dolghin,  manager van de graanterminal. Beeld Nicola Zolin
Dan Dolghin, manager van de graanterminal.Beeld Nicola Zolin

Nooit eerder kwam er Oekraïens graan door deze haven. Normaal gesproken passeren alleen graanproducten uit het eigen achterland de kades van Constanta: behalve uit Roemenië ook uit Servië, Slowakije, Hongarije en Oostenrijk, goed verbonden door de Donau. Door de oorlog komen Moldavië en Oekraïne erbij. De Russische marine blokkeert Oekraïense havens, waaronder Odessa. En Oekraïne heeft op zijn beurt het kustgebied volgelegd met zeemijnen, om een Russische landing te verhinderen. In vredestijd verlaat 98 procent van het Oekraïense graanexport het land via zijn havens aan de Zwarte Zee, ongeveer 5 miljoen ton per maand. In april kreeg Oekraïne slechts 1,1 miljoen ton de grens over.

De blokkade is een probleem voor de gehele wereld: Oekraïne is een van de grootste exporteurs van tarwe (12 procent van de wereldhandel), maïs (15 procent) en zonnebloemolie (50 procent). Samen met Rusland is het goed voor een derde van de wereldwijde graanexport. Oekraïense akkers voeden de wereld, en zonder vrije Oekraïense havens dreigt hongersnood, waarschuwen onder andere de Verenigde Naties. Volgens secretaris-generaal António Guterres lopen honderden miljoenen mensen risico op honger. Er ligt meer dan 20 miljoen ton graan in Oekraïne. En dat moet weg voor het einde van de zomer, omdat de oogst van dit jaar anders nergens heen kan.

Graanhub

In Constanta gaat het leeuwendeel van het graan uit Oekraïne tot nu toe door de terminal van Comvex. De handel van het bedrijf is hierdoor met 22 à 24 procent gegroeid, vertelt directeur Viorel Panait, die kantoor houdt in een door zeelucht verweerd pand in het hart van de haven. “Natuurlijk ligt er een zakelijke kans. Maar we mogen ook niet weigeren, we moeten Oekraïne en de wereld helpen.” En er zijn praktische redenen. “Van de Europese havens ligt Constanta zowel het dichtst bij Odesa als het dichtst bij het Suezkanaal.”

null Beeld

Constanta is daarnaast de grootste haven aan de Zwarte Zee en traditioneel een hub voor graanexporten. Roemenië is de grootste exporteur van tarwe in de EU. Volgens cijfers van de havendirectie ging in 2021 een recordhoeveelheid van 25 miljoen ton granen door de haven, 37 procent van de totale handel dat jaar. Ondanks die indrukwekkende statistieken kampt Constanta sinds de uitbraak van de oorlog met meerdere problemen.

Goederen kunnen namelijk evenmin Oekraïne binnenkomen via de havens, dus stapelen de containers bestemd voor Odessa zich sinds het begin van de oorlog op in Constanta. Dat is goed te zien bij de grote South Terminal, een slordige vijftien kilometer van de kades van Comvex. “We moeten ze inmiddels op de weg en op de parkeerplaatsen zetten”, zegt veiligheidsmanager Gabriel Pintea van containerbedrijf DP World. Hij rijdt met een personenbusje over het bedrijfsterrein dat langzaam verstopt raakt.

Om een containerterminal goed te laten functioneren, moet de bezettingsgraad rond de 75 procent zijn, legt Pintea uit. “We zitten op 98 procent.” De containers worden nu per vrachtwagen opgehaald en naar Oekraïne gereden, een traag en omslachtig proces. Vanuit de controletoren laat Pintea zien hoe vol het terrein staat, waar zo’n 20.000 containers passen. Staan er normaal gesproken drie containers op elkaar, nu zijn dat er bijna overal vijf, “het absolute maximum”. In de containers zit werkelijk van alles, van meubels tot elektronica. Pintea wijst naar een rij witte containers. “Daar zit bederfelijke waar in. Sommigen staan er al sinds 24 februari. De inhoud ligt te rotten.”

Russische bombardementen

Bij graanbedrijven ligt het tempo gelukkig hoger. Comvex, dat zich voor laat staan op zijn snelheid, vult een containerschip van 70.000 ton binnen een etmaal. Maar dan moet het wel eerst in Constanta aankomen. En daar zit het probleem. Graantransporten wijken nu uit naar routes over land en per rivier. Vrachtwagens, treinen en vooral binnenvaartschepen vervoeren graan naar Constanta. In de kleine havens van Reni en Izmail, op de Oekraïens-Roemeense grens, wordt het overgeslagen op kleinere binnenvaartschepen, die vervolgens via de Donau en het Zwarte Zee-kanaal richting de haven van Constanta varen.

De haven van Constanta. Beeld Nicola Zolin
De haven van Constanta.Beeld Nicola Zolin

Het is een vluggere route dan de vrachtwagens, die soms dagenlang voor de grens in de rij staan. Ook is het sneller dan de trein. Het spoor in Roemenië en Oekraïne heeft een verschillende breedte (een overblijfsel uit de Sovjet-tijd), waardoor wagons bij de grens op een ander onderstel worden gehesen, een tijdrovend proces. De uitvoer van graan wordt ook bemoeilijkt door gerichte Russische raketaanvallen op aanvoerlijnen naar Reni en Izmail en recentelijk nog een grote graanopslag in de haven van Mikolajiv.

De opgave is “gigantisch”, zei eurocommissaris voor Transport Adina Valean op een persconferentie in mei. Voor de miljoenen tonnen Oekraïens graan zijn “10.000 binnenvaartschepen en 300 grote schepen (met een inhoud van 70.000 ton, red.) nodig’, berekende Valean. Hoe nobel de inspanningen ook zijn, de nieuwe uit nood geboren routes wisten tot nu toe slechts een fractie van het graan de zee op te krijgen.

Comvex heeft ongeveer 250.000 ton verscheept, iets meer dan 1 procent van het totaal. En dat is bijna al het Oekraïense graan dat door Constanta is geweest. Volgens de havendirectie is sinds het begin van de oorlog 602.000 ton graan aangekomen in de haven, waarvan nog 340.000 ton ligt opgeslagen en wacht op transport. Het is dan ook logisch dat behalve routes via Constanta er ook bij andere Europese havens wordt gezocht naar een oplossing voor het Oekraïense graan.

Roemeense oogst

Tot die tijd kiest het Oekraïense graan deels via Constanta het ruime sop. Directeur Viorel heeft eind februari al 4 miljoen euro geïnvesteerd in een overslagplaats waar vier extra binnenvaartschepen kunnen worden gelost, een verdubbeling van de capaciteit. Maar er is meer nodig dan het “enthousiasme van kleine bedrijven”, zegt hij met een glimlach.

De Roemeense regering kondigde in mei een project van 40 miljoen euro aan om de treinrails van de havens weer optimaal te benutten. Door een jarenlange juridische strijd staan daar honderden wagons te roesten. Maar volgens Viorel is er meer nodig. “Structurele investeringen vanuit de EU: materieel, infrastructuur. De verbinding met Oekraïne moet worden verbeterd.”

Het bestuur van de haven zelf is optimistisch over de toekomst en voorziet geen problemen, laat het in een schriftelijke reactie weten. Maar graanchef Dolghin is behoedzamer. Volgens hem moet de echte uitdaging nog komen. “Tot nu toe zijn we goed in staat geweest om de Oekraïense instroom te verwerken. Maar maart en april zijn traditioneel rustige maanden.” Eind deze maand komt de Roemeense oogst op gang. En dat graan moet ook de zee op. “We zullen zien wat er gebeurt als de oogst hier direct van de Roemeense velden komt. Als de vrachtwagens eenmaal gaan rijden, kunnen we niet meer stoppen”, zegt Dolghin sec. “Een oogst kun je niet laten wachten.”

In de hoorn van Afrika dreigt ‘een ongekende golf van honger’

Terwijl Rusland en Turkije in Ankara moeizame onderhandelingen voeren over de vrije doortocht van Oekraïens graan over de Zwarte Zee, toont de door de oorlog veroorzaakte voedselcrisis in Somalië zijn wrede gezicht. Het land in de hoorn van Afrika, waar het al vier jaar niet noemenswaardig heeft geregend, balanceert op het randje van een hongersnood. 50 procent van de bevolking komt niet of moeilijk aan voedsel, aldus de VN. De kindersterfte ligt er 15 procent hoger dan vorig jaar. Datzelfde geldt voor buurlanden Ethiopië en Kenia. Voor de oorlog importeerde Somalië 50 procent van de geconsumeerde tarwe uit Oekraïne en nog eens 35 procent uit Rusland.

“Drie maanden sinds het begin van de Russische inval in Oekraïne zien we een nieuwe realiteit”, waarschuwde VN-topman António Guterres woensdag in een gitzwarte rede. “Voor mensen over de hele wereld dreigt de oorlog, samen met de andere crises, een ongekende golf van honger en armoede te ontketenen, met sociale en economische chaos als gevolg.”

Guterres verwees naar de naar ­recordhoogte klimmende voedselprijzen, maar ook naar de hoge energieprijzen en de verdubbelde prijzen van kunstmest, die grote gevolgen zouden kunnen hebben voor de verbouw van rijst in Azië en Zuid-Amerika. “Dit jaar gaat de voedselcrisis over het gebrek aan toegang, maar die van volgend jaar kan gaan over een gebrek aan voedsel.”

De internationale druk op Rusland om graan niet in te zetten als pressiemiddel is al maanden groot, maar niet bijzonder effectief. Volgens de Russische president Poetin zijn de gestegen voedselprijzen vooral een gevolg van de westerse sancties tegen zijn land. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, die Rusland er eerder al van beschuldigde de wereld “te chanteren met een schrikbeeld van honger”, bracht daar deze woensdag tegen­in dat de sancties een uitzondering maken voor “basisvoedselproducten”. “Dus laten we bij de waarheid blijven.”

Turkije probeert, op verzoek van de VN, te bemiddelen. Na afloop van de eerste gespreksronde in Ankara zei minister van Buitenlandse Zaken Sergei Lavrov, dat zijn land onder voorwaarden bereid is commerciële Oekraïense graanschepen vrij baan te geven, mits de Oekraïners zelf hun havens in de Zwarte Zee ontmijnen. Later voegde Poetin daaraan toe dat Rusland beloofde deze gelegenheid niet te baat te nemen om Odessa aan te vallen. Maar de Oekraïense regering, die niet is uitgenodigd voor het beraad in Ankara, liet vanuit Kiev weten geen vertrouwen te hebben in die Russische belofte. In plaats daarvan waarschuwde president Zelensky donderdagochtend zelf in een videoboodschap dat er “miljoenen mensen zullen sterven als Rusland zijn blokkade van de Zwarte Zee voortzet” en de Oekraïense tarwe, zonnebloemolie en maïs niet hun weg naar de rest van de wereld kunnen vinden.

Oekraïne gold dankzij zijn bijzonder vruchtbare grond, de zogeheten tsjornozem, als een walhalla voor de landbouw. Maar de mijnen, loopgraven, hoge brandstofprijzen en geblokkeerde havens brengen de oogst in gevaar. En dat is een probleem voor de hele wereld.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234