Maandag 03/10/2022

Jan Decleir, op karakter

Acteur Jan Decleir (1946) heeft er een koosnaampje bij. De Antwerpenaar, bekend van zijn vertolkingen in talloze theatervoorstellingen en films, werd eerder al 'een Vlaamse reus' genoemd, 'de Gérard Depardieu van België', en niet zo lang geleden heette hij nog Risjaar Modderfokker den Derde, in de theatercyclus Ten Oorlog van Blauwe Maandag Compagnie. Sinds de uitreiking van de Oscar voor de Beste Buitenlandse Film aan Karakter, is Decleir nu ook 'de Belgische Titanic', dixit de jubelende Nederlandse regisseur Mike Van Diem.

Welke rol kan hij niet spelen, vroegen we regisseur Stijn Coninx. "Een jong meiske," luidt het antwoord. "Zijn charisma maakt Decleir zo groot, én zijn mooi mens-zijn. Verder lokt hij een vreemd dubbelgevoel uit: angst voor de ruwe boomstam en het verlangen om door hem beschermd te worden."

De drie laatste Oscar-nominaties voor Nederlandse en Vlaamse films of de combinatie ervan(Daens, Antonia en Karakter) hebben wellicht niet toevallig Decleir als gemene deler. Het is ook filmmaker Fons Rademakers, die Decleir voor het eerst als filmacteur introduceerde in Mira (1971), niet ontgaan: "Proficiat Vlamingen," kirt Rademakers vanuit zijn buitenverblijf in Italië, "dankzij jullie grootste acteur hebben de Nederlanders deze keer de Oscar binnengehaald".

Decleir is zonder twijfel de meest geprezen film- en toneelacteur die Vlaanderen rijk is. Aan de grondslag van zijn carrière, met een erelijst van zeventien langspeelfilms, ligt merkwaardig genoeg een tragische speling van het lot: in 1974 verliest hij zijn oudere broer Dirk door een ongeval, en daarmee is Jan zijn artistieke voorbeeld en raadsman kwijt. Decleir was toen al als acteur afgestudeerd aan Studio Herman Teirlinck in Antwerpen, de school waar Teirlincks opvattingen over het toneel - de acteur is heer en meester op de planken, niet de tekst of de regisseur - een blijvende inspiratiebron voor hem zouden betekenen.

Vandaag is Decleir zelf artistiek directeur van de Studio, een functie waarin hij zijn indrukwekkende ervaring kan delen met de jonge garde. Wie het curriculum van de man bekijkt, ontkomt niet aan de indruk dat de "Antwerpse Jan, dwingeland der zinnen", zoals Hugo Claus hem in 1996 in een lofdicht noemde, ongeveer elk genre al eens met succes heeft gespeeld: het geëngageerde volkstoneel met Mistero Buffo begin jaren zeventig, smeuïg verteltheater met Dario Fo's monologen De Tijger en Obscene Fabels, eigenzinnig hedendaags drama met teksten van Roobjee als Het offer is te kort (1984) en Wolfsklem (1987) en een mengeling van dat alles sinds hij in 1988 als gastacteur begon voor Blauwe Maandag Compagnie. Dat was met De meeuw van Tsjechov, de productie waarmee het gezelschap van Luk Perceval voor het eerst echt van zich liet horen.

Nu is Decleir "acteur in residentie" bij het gezelschap, wat hem in staat stelt één Blauwe Maandag-productie per seizoen te combineren met engagementen als filmacteur. Dat leverde tot dusver enkele internationaal opgemerkte titels op, met het trio Daens (Stijn Coninx), Antonia (Marleen Goris) en Karakter (Mike Van Diem) telkens als kandidaat voor een Oscar, waarbij de twee laatste ook in de prijzen vielen.

Maar het was Fons Rademakers die Jan Decleir met het personage Lander in Mira voor het eerst voor de filmlens kreeg. "Ik heb hem niet zelf ontdekt, Decleir werd me aangereikt," vertelt hij. "Toen ik met hem in een Brussels bos een paar opnamen deed, vond ik het meteen een revelatie. Alleen al de manier waarop hij stapte... Een wonder, dacht ik. Decleir is net als grote acteurs in de Verenigde Staten iemand die én de mijnheer én de cowboy kan zijn, boven alles echter is hij een man van het land."

Al onze gesprekspartners hebben het over het feit dat het niet vanzelfsprekend is dat een goed theateracteur ook de filmset kan versieren. Rademakers: "Jan kan beide. En hij trekt het andere filmtalent mee op. Hij overschaduwt ze niet, hij spoort ze aan met hem mee fantastisch te zijn."

Coninx: "In het theater kan je je verbergen, in de film niet. De camera komt dichterbij en pakt. Op zo'n moment moeten je ogen spreken. Decleir kan zoiets ook door zijn menselijkheid. Ik denk dat de kracht van Decleir ook is dat hij het menselijke en het acteertalent perfect kan samenbrengen. Verder kan hij de tegengestelde gevoelens die in de mens zitten, goed én slecht, naar boven laten komen. In Daens was dat het goede, in Karakter is dat het slechte. Maar overtuigend is hij in beide gevallen."

Allen hebben ze het ook constant over Decleirs 'natuurtalent'. Rademakers spreekt dan meteen over het 'man-dier', Coninx stelt: "Decleirs natuurlijkheid treft, met natuur in de zin van 'beest zijn', van 'ruwheid', van 'in liefdesverhalen je klauw op iemand leggen', van 'koning-leeuw zijn'. Wat hem evenwel vooral onderscheidt van andere grote acteurs, is wat ze in de muziek de ruime tessituur noemen. Hij put uit een onnoemelijk diep vat steeds weer een nieuwe figuur naar boven. En hij evolueerde op een verbazende manier. In elke volgende grote rol, zo heb ik althans de indruk, draagt hij de vorige grote rol weer mee. "

Decleir is behalve uitvoerder ook stimulator van nieuw talent, medeschepper, artistiek directeur van Studio Herman Teirlinck. Coördinator Gommer Van Rousselt: "Als ik Jan in één woord zou moeten omschrijven, zou ik hem het geweten van de school noemen. Het is iemand die, met al zijn ervaring en zijn manier van denken, de opleiding van heel dichtbij bewaakt. Eigenlijk wordt er hier gewerkt met een team van bezielers, zeg maar, en Jan geldt in dat groepje als de inspirator, iemand die kritiek geeft en tot reflectie uitnodigt."

Kan men op Teirlinck voldoende lesgeven in filmisch acteren? Van Rousselt: "Er bestaat wat dat betreft natuurlijk, en helaas, één groot probleem: te weinig geld en middelen. Toch proberen we elk jaar een filmproject te realiseren: in het verleden was dat bijvoorbeeld met Guido Henderickx en Frank Van Passel, dit jaar is dat met de Nederlandse Alda Snoek. Het is een begin, maar het is duidelijk dat er meer aandacht aan film zou kunnen worden geschonken binnen de toneelopleidingen. Jan zelf maakt weinig of geen onderscheid tussen het acteren op de planken of voor de camera: spelen. Spelen is spelen voor hem."

"Natuurlijk zijn er enkele technische verschillen: de camera moet ook een beetje verliefd zijn op de acteur, zoals Jan dat pleegt te noemen, en dat kan je moeilijk aanleren. Maar als je het mij vraagt, is zijn uitstraling op het toneel zeker even groot als die op het grote doek. De vergelijking wordt soms gemaakt tussen Jan en Gérard Depardieu, en daar valt iets voor te zeggen. Ik verwacht alleszins dat de aanbiedingen niet zullen afnemen. Het probleem dat zich dan natuurlijk stelt is dat we Jan weer voor een stuk zouden kwijtspelen. Jan is natuurlijk wel meer afwezig. Een productie als Ten oorlog kruipt niet in je koude kleren, maar dat wordt telkens weer goedgemaakt door de perioden dat hij er wel is. Dan is Jan namelijk heel erg aanwezig. Hij is overigens opnieuw beginnen regisseren, hij voelde daartoe de laatste tijd blijkbaar de behoefte. Vorig jaar heeft hij iets geregisseerd met studenten van het eerste jaar, wat ik persoonlijk erg interessant vind, omdat zij met zo'n persoonlijkheid worden geconfronteerd. Volgend jaar zal hij met de laatstejaarsstudenten samenwerken."

"Jan is in mijn ogen een heel groot pedagoog, een fantastisch lesgever. Jonge mensen kijken naar hem op en zelf voelt hij erg goed aan waar zij mee bezig zijn. Ook op dat vlak geeft hij blijk van een opvallend talent. We zouden hem absoluut missen."

Marijke Libert/Steven Heene

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234