Zondag 03/07/2022

'Jij bent corrupt, niet ik'

Misdaadauteur Michael Dibdin en de grens tussen mogelijk en wenselijk

door Fred Braeckman

Michael Dibdin

Uit het Engels vertaald door Pieter Bijker, Atlas, Amsterdam/Antwerpen, 271 p., 700 frank.

Michael Dibdin (53) heeft zeven politieromans geschreven met de Venetiaanse commissaris Aurelio Zen in de hoofdrol. Bloedregen, de recentste, is net uit - en het heeft er sterk de schijn van dat Zen er in dit avontuur zijn hachje bij inschiet. Of toch niet? Overigens, wie ìs eigenlijk commissario Zen? En, iets anders: moet je echt getikt zijn om schrijver te worden? (Nee, maar het helpt.) Een Antwerps gesprek - 'Ik heb Zen te danken aan een Belg' - met een in Amerika wonende Britse auteur over de maffia en andere Italiaanse malheuren. 'Ik wou in de eerste plaats afrekenen met de clichés over pizza, wijn en zon.'

Wat moest gebeuren, en waarvoor Aurelio Zen al lang erg bang was, is dan ten slotte toch gebeurd: in Bloedregen komt hij op Sicilië terecht. Door heel vaak eieren voor zijn geld te kiezen had hij gedacht die boot te kunnen afhouden. Maar dat is dus niet gelukt. Met een erg vage opdracht van het Ministerie van Binnenlandse Zaken moet hij op het eiland spion spelen en kijken wat de diverse politiediensten uitrichten in de strijd tegen de maffia. De commissaris beseft dat hij een bedreiging vormt voor alle partijen. En als eeuwige tobber vraagt hij zich af of hij niet moet dienen als een soort zoenoffer. Vooral als de zaken een heel persoonlijke wending nemen - zijn geadopteerde dochter komt om het leven bij een explosie, samen met een rechter die de strijd tegen de maffia heel ernstig neemt. Zen gaat op zoek naar de daders.

Zen is een van de meest complexe figuren uit de huidige misdaadliteratuur. Hij is in de eerste plaats een outsider die het liefst alleen werkt. Met vrouwen heeft hij altijd problemen, of het nu zijn bazige moeder, zijn vrouw of zijn vriendin is. In de loop der jaren is hij erg realistisch geworden. Hij mag een zaak wel oplossen, maar hij beseft heel goed dat hij gebruikt wordt. Nu en dan bezwijkt hij voor een verleiding, maar hij respecteert zekere grenzen. Zo overleeft hij. In een geur van schimmelige melancholie, net als zijn geboortestad Venetië. Maar overleeft hij ook Bloedregen?

Michael Dibdin: "Aan het einde van de roman laat ik de wagen waarin Zen zit ontploffen. En ik laat het een beetje in het ongewisse of hij het overleeft. Maar ik kan u nu wel zeggen dat hij het haalt, om dezelfde reden dat rechter Falcone een paar jaar geleden de aanslag níet overleefde. Ik heb net het omgekeerde scenario gebruikt. Falcone kwam naar Palermo met een legervliegtuig. Hij werd op de luchthaven afgehaald door een chauffeur die hem via de autoweg naar de stad zou brengen. Maar Falcone wou zelf rijden. Samen met zijn vrouw nam hij voorin plaats, de chauffeur achterin. De maffia had een lading springstof onder de autoweg geplaatst, maar die ontplofte een fractie van een seconde te vroeg. Vandaar dat de mensen die voorin zaten werden gedood. De chauffeur overleefde het. Bij Zen laat ik het precies andersom gebeuren. Maar ik kon hem niet weer uit Sicilië laten vertrekken zonder schrammen en builen, zo werkt het daar niet. Politiemensen die op het eiland komen werken hebben het daar heel lastig als ze hun plicht willen doen. En op een paar helden na komen ze meestal ook niet vrijwillig.

"Er is nog een reden waarom hij de aanslag overleeft. Ik wil nog geen eind maken aan de reeks met Zen. Het is heel leuk om over hem te schijven. Ik beleef er nog altijd veel plezier aan. Niet dat het schrijven in de loop van de jaren gemakkelijker geworden is. Je gaat het vak wel beter beheersen, je verliest minder tijd. Maar als je het heel rationeel bekijkt, moet je getikt zijn om schrijver te worden. Een volwassen kerel die door het huis ronddwaalt terwijl hij fantasiepersonages verzint, zo iemand hoort toch in een psychiatrische inrichting thuis? En als misdaadschrijver heb ik het dan ook nog over echt smerige zaken. Als je er goed over nadenkt is het toch wel een vreemde bezigheid."

Is Aurelio Zen echt een fictief personage?

"Ik denk dat hij is zoals de meeste Italianen: pragmatisch. Hij weet wat mogelijk en ook wat wenselijk is. Op die manier is hij ook iemand die overleeft. De dingen gaan niet altijd zoals hij verwacht, soms loopt het allemaal erg onlogisch. Hij maakt er wel het beste van, hij probeert het allemaal zo goed mogelijk te doen, maar hij weet heel goed wanneer hij moet ophouden.

"Je zei me daarnet dat je niet weet hoe hij eruitziet. Ik weet het eigenlijk ook niet. Heel bewust beschrijf ik hem niet. De lezer moet hem zelf maar portretteren. Als ik een roman lees, sla ik de persoonsbeschrijvingen altijd over. Ik laat mijn fantasie werken. Op die manier ben ik bij een verfilming wel vaak teleurgesteld. Die Italiaanse acteur die niet zo lang geleden gestorven is zag ik wel mooi als Zen, Gian Maria Volonte. Maar nog eens, zijn uiterlijk interesseert me niet zo. Het gaat meer om zijn innerlijk leven, wat hij denkt. Waarom hij is zoals hij is."

Is Italië echt zo verschrikkelijk corrupt als in uw romans?

"In zekere zin wel. Het is vooral totaal inefficiënt. Een Belg of een Brit die daar op een normale manier zaken wil doen zal gechoqueerd zijn. De Britse consul in Napels vertelde mij het verhaal van een bijna failliete Italiaanse firma die ten slotte werd overgenomen door Duitsers. Op de supertop na lieten ze iedereen zijn baan houden. De Italianen mochten alleen niet in de omgeving van het geld komen. Het bedrijf bloeit nu.

"Het gaat niet altijd om koffers vol met geld hoor. Italië is vooral frustrerend als je iets wilt doen. Ik heb een tijdje Engels gedoceerd in Perugia. Ik had daar een ongeval en moest naar het ziekenhuis. Ik kwam 's morgens binnen en 's avonds was er nog altijd niets gebeurd. Uiteindelijk wist ik pas na een week wat er met mij aan de hand was. Ik vertelde het hele verhaal aan een vriend en die vroeg mij waarom ik hem niet gebeld had. Nou, omdat hij geen dokter is, maar advocaat. 'Ja, maar professore Simone en professore Benedito ken ik persoonlijk, en die zouden je meteen geholpen hebben,' zei hij."

Een week wachten, het valt nog mee. Als ik de Britse kranten mag geloven zou het met de National Health Service misschien wel een maand geduurd hebben.

(lacht) "Daar zeg je wat. Maar toch is het heel frustrerend. Je moet iemand kennen om iets gedaan te krijgen. Maar wees voorzichtig als je iemand een dienst vraagt, want voor wat hoort wat. Het vreemde is dat altijd de ànderen corrupt zijn. Jij bent corrupt, niet ik."

Het lijkt wel of u het over België hebt.

"Het gebeurt overal, het is het gewone leven. De Italianen zijn niet immoreler dan de Britten of de Belgen. Maar ik heb wel de indruk dat wij ons iets vlugger afvragen wat er aan de hand is, dat we ons verzetten. In Italië lijkt het een manier van leven te zijn. Als je daar alles volgens het boekje doet, kom je nergens."

Zen klinkt in Bloedregen wel positief over de strijd tegen de maffia. Hij zegt tegen een jongere collega dat de staat het wint van de maffia.

"Ja, heel wat mensen beschouwen de strijd tegen de maffia als gestreden en denken dat de overwinning nabij is. Gedeeltelijk is dat ook zo. De staat heeft veel inspanningen geleverd en dat heeft resultaat gehad. Maar belangrijker is dat de clans zelf elkaar zo hebben bestreden en zo hebben uitgemoord dat je je afvroeg of ze wel wisten waarmee ze bezig waren. En dan heb je ook nog de pentiti, diegenen die zogenaamd berouw hadden en de boel hebben verlinkt. De belangrijkste leiders zitten in de gevangenis of zijn dood. Eigenlijk heeft de staat dus niet zoveel verdienste. Maar dat is allemaal geschiedenis. De oude maffia is dood, maar de jongeren staan wel klaar. En die persen de landeigenaars niet langer geld af om de boeren met rust te laten. Nu gaat het om veel, heel veel drugsgeld. In de jaren zeventig hebben we een stedelijke maffia gekregen en daarmee zijn miljarden gemoeid."

Vind u zichzelf een politiek auteur?

"Nee, helemaal niet. Ik vind niet dat ik de lezers mijn ideeën moet opdringen. Trouwens, wat weet ik van politiek? Iedereen die een beetje naam heeft, moet tegenwoordig over alles een mening hebben. Het is niet omdat je een briljant jurist bent dat je een oplossing hebt voor Kosovo, zeker niet op televisie. Daar komen zelfs popsterren de grootste nonsens over serieuze dingen verkondigen. Een glazenwasser vertelt meestal zinniger praat."

Van een schrijver verwacht je toch iets anders?

"Sommigen denken dat, ja. Maar hoeveel schrijvers hebben het stalinisme niet verdedigd, zelfs toen Stalin al lang dood was? De hele West-Europese intelligentsia heeft dat gedaan. En hoeveel fascistische schrijvers zijn er niet geweest? De meningen van een auteur zijn niet meer waard dan de opinie van iemand anders. Weet je, er zou een televisieprogramma moeten komen waarin schrijvers allemaal hun mening kunnen spuien en dan zou de presentator moeten zeggen: 'Als we nu precies het tegenovergestelde doen van wat deze schrijver gezegd heeft, dan komt het misschien wel goed.'"

Uit Dode lagune bijvoorbeeld blijkt toch dat u geen voorstander bent van de Lega Nord?

"Je moet dat nuanceren. Ik probeer te begrijpen waarom mensen voor de Lega Nord stemmen. Net zoals ik tracht te begrijpen waarom mensen ooit voor het nazisme hebben gekozen. Waarmee ik de Lega Nord niet wil vergelijken met het nazisme. Maar als je ziet hoe Rome het belastinggeld van Noord-Italië heeft weggegooid, dan kan ik de reactie wel begrijpen. Miljarden pompen in een reusachtige ijzerverwerkende fabriek op honderden kilometers van een haven en met nergens erts of steenkool in de omgeving... Dan gaat het al vlug van: 'Die schurken in Rome...' Zoiets is gevaarlijk, ik weet het. Ik weet waartoe zulke verdeeldheid kan leiden, ik ben opgegroeid in Noord-Ierland. Verschrikkelijk. Maar als schrijver moet ik mijn mening niet opdringen.

"Ik vind wel dat ik de problemen heel aanschouwelijk moet voorstellen, zo concreet mogelijk. Laat de lezer dan maar zelf zijn conclusie trekken. De schrijver moet niet met oplossingen komen. Zo is corruptie in de eerste plaats zeer ondemocratisch. Er moet op een bepaalde plaats een autoweg komen, vinden de meeste mensen. Toch komt die uiteindelijk op een andere plaats, omdat iemand iemand kent die... En dan kost die autoweg driemaal meer dan normaal. En op die manier komt er een ziekenhuis minder. Ik vind dat ik zoiets moet uitvergroten."

Uw collega, de Amerikaanse Donna Leon, laat haar boeken niet in het Italiaans vertalen. Ze vindt dat het haar als buitenlander niet toekomt de Italianen de les te lezen. Ook al werkt ze er al jaren. Valse bescheidenheid?

"Ik ken haar werk niet zo goed. Leon zegt dat ze niet herkend wil worden op straat, dat ze anoniem in Venetië wil blijven. Zeg nu zelf: welke schrijver wordt op straat herkend? Maar de les lezen? Ik moet de Italianen niet vertellen hoe ze zijn en wat er aan de hand is. Dat weten ze veel beter dan ik. De verhalen die ik opschrijf komen van hen. Ik hoor ze dagelijks en als ik zeg wat mij is overkomen, dan hoor ik meteen een nog veel sterker verhaal. Ze zijn heel open. En het is waar dat joden de beste jodenmoppen vertellen. Mijn boeken worden in Italië heel goed aanvaard en niemand heeft me nog gezegd dat wat ik schrijf verkeerd is. Nu, ik begrijp Leon wel een beetje. Als buitenlander moet je vermijden arrogant over te komen. Maar ik denk ook dat haar verhalen vooral voor de buitenlandse markt bedoeld zijn."

Ratking, uw eerste Zen-roman (1988), is eigenlijk uw derde boek. U bent begonnen met pastiches op bijvoorbeeld Conan Doyle. Was dat kritiek op de vroege misdaadroman?

"Pastiche wel, kritiek niet. Ik las Sir Arthur Conan Doyle toen ik een jaar of zestien was. En toen ik de verhalen opnieuw in handen kreeg, ontdekte ik een groot verschil tussen de jonge en de oudere Sherlock Holmes. Gedaan met cocaïne snuiven of een revolver afvuren in zijn kamer. Ik denk dat Conan Doyle zijn personage vervelend begon te vinden en hij het meer over zijn karakter ging hebben. Ik zocht wat minder bekende trekjes van hem en ging die accentueren. Zijn houding jegens vrouwen bijvoorbeeld. Omdat Holmes zo vertrouwd is geworden, denkt iedereen dat het een beminnelijke kerel was. Ik liet hem in The Last Sherlock Holmes Story (1978, De laatste Sherlock Holmes) dan maar Jack the Ripper ontmoeten.

"Later heb ik nog een pastiche op Agatha Christie geschreven, Dying of the Light (1993, Het stervende licht). Haar enorme succes heeft, zeker in Engeland, de misdaadroman in de problemen gebracht. Ze wou schrijven wat ze heeft geschreven: perfecte puzzelverhalen. Op een paar uitzonderingen na is ze daarin geslaagd. Wat je haar ook moeilijk kunt verwijten. Maar door haar succes kwam er geen vernieuwing, iedereen dacht dat het zo moest. Als ik in Frankrijk met journalisten praat, dan vragen die mij nog altijd of Zen iets van doen heeft met Hercule Poirot. Stel je voor. In België, Duitsland en Nederland is dat anders. Hier lezen ze tenminste nog iets meer dan de eerste en de laatste bladzijde. En de blurb.

"Overigens heb ik Zen te danken aan een Belg. Ik kwam terug van een vakantie in Italië met de camper. Ergens in de Franse Alpen had ik niets meer te lezen en ik kocht een paar Simenons. Toen vroeg ik me af hoe Maigret in Italië zou leven. Zo werd Zen geboren. Een heel Venetiaanse naam, ik vond hem daar op ik weet niet hoeveel naamplaatjes op voordeuren. Ze houden in Venetië van eenlettergrepige namen; oorspronkelijk zal het wel Zeno geweest zijn. Je mag ook een verband zien met zenboeddhisme. De commissaris is nogal passief. Maar ik wou in de eerste plaats over de Italianen schrijven. Afrekenen ook met de clichés over pizza, wijn, zon. Ratking werd een groot succes en kreeg de Gold Dagger Award."

Moet u in Italië zijn om te schrijven?

"Ik vertrek nu weer voor twee maanden. Ik heb pas een roman af waarover ik niets wil vertellen. Geen misdaadverhaal, meer een spannende roman. Nee, geen vragen, ik geef toch geen antwoord. Pas volgend jaar komt er weer een Zen-verhaal. Ik weet niet waar het zal spelen, misschien in een of andere Italiaanse badplaats. Ik denk aan Villareggio, aan de Golf van Genua, heerlijk voor mezelf om met vakantie te gaan. Ik wil me vooraf inleven in de streek. Voor Bloedregen ben ik naar Rome gegaan. Als ik aan een Zen-verhaal begin, wil ik wel in Italië zijn, ja."

Uw vrouw, Kathrine Beck, schrijft ook misdaadromans. Werkt u samen?

"We hebben een afspraak. Als ik er geen gat meer in zie, vraagt ze of er iets aan de hand is. Nee hoor, zeg ik dan. Maar ze weet dat mijn boek niet vlot, en dan doet ze suggesties. Ik doe hetzelfde voor haar. We wonen nu in Seattle. Ik heb twee kinderen en zij drie. We hebben het huis naast het onze gekocht, zo is er ruimte voor de kinderen als ze op bezoek komen en wij hebben een huis voor onszelf om te schrijven. In Engeland werkte ik echt van vijf tot negen, maar in Amerika is het helemaal anders. Dit is een maatschappij die geen uren kent, ik werk nu veel impulsiever. En als ik helemaal vast zit, dan doe ik de vaat. Als het maar iets te maken heeft met zeepsop. Of ik werk in de tuin. Fitness (kijkt naar zijn buikje) zit er bij mij niet in. Zo'n gymzaal zit vol met mensen met een starre blik. Net zoals schrijvers kunnen kijken. Thuis zie ik dat elke dag.

"Weet je waarmee Kathrine mij geweldig helpt? Ze schrijft de Engelse achterplatteksten voor mijn boeken. Over mezelf lovend schrijven vind ik heel moeilijk. Laat anderen dat maar doen."

'Als je het heel rationeel bekijkt, moet je toch getikt zijn om schrijver te worden?''Als ik helemaal vast zit, dan doe ik de vaat. Als het maar iets te maken heeft met zeepsop'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234