Zondag 26/06/2022

Joachim Stiller zal niet meer komen

In een bejaardentehuis in Essen is de 85-jarige schrijver Hubert Lampo overleden. Hij was al geruime tijd zwaar ziek en leed aan alzheimer. Samen met Johan Daisne introduceerde Lampo halverwege de twintigste eeuw het magisch realisme in Vlaanderen. Zijn bekendste roman, De komst van Joachim Stiller uit 1960, werd verfilmd door Harry Kümel.

Door Dirk Steenhaut

De jongste decennia werd Lampo door het literaire establishment uitgespuwd, maar de schrijver, die naast romans ook verhalen, essays en monografieën publiceerde, zal in elk geval de geschiedenis ingaan als Vlaanderens bekendste vertegenwoordiger van het magisch realisme, een stroming die zich kenmerkt door de realistische weergave van bovennatuurlijke verschijnselen. "Een mengsel van droom en werkelijkheid", noemde hij het zelf.

"Johan Daisne (bekend van romans als 'De trein der traagheid' en 'De trap van steen en wolken', DS) heeft mij geleerd mijn verbeelding te durven gebruiken", dixit Lampo. "Vlamingen zijn daar doorgaans te nuchter voor. Maar dat wonderlijke zit overal: in Franz Kafka, Gabriel García Márquez, Jorge Luis Borges..." Voorts vertaalde hij Malpertuis, het boek van de Franstalige Gentse schrijver Jean Ray, dat later ook door Harry Kümel zou worden verfilmd.

Hubert Lampo was afkomstig uit een socialistisch milieu. De Tweede Wereldoorlog raakte hem diep en bezorgde hem een levenslange afkeer van het nazisme, de collaboratie en dictaturen van welke signatuur ook. In 1943 debuteerde hij als schrijver met de novelle Don Juan en de laatste nimf. Twee jaar later verscheen Hélène Defraye, een van de eerste romans uit de Vlaamse literatuur met een intellectuele vrouw als hoofdpersonage. Andere bekende werken waren onder meer De ruiter op de wolken (1948), Belofte aan Rachel (1952), Terugkeer naar Atlantis (1953), De duivel en de maagd (1955), Hermione betrapt (1962), De heks en de archeoloog (1967), Een geur van sandelhout (1976), Wijlen Sarah Silbermann (1980), De elfenkoningin (1989) en De geheime academie (1994).Zijn magnum opus, De komst van Joachim Stiller (1960) werd in een dozijn talen vertaald en kreeg meer dan 43 herdrukken. Er werd bijna een half miljoen stuks van verkocht. Het is het verhaal van journalist Freek Groenevelt die van een zekere Joachim Stiller brieven ontvangt die veertig jaar geleden zijn verstuurd, maar anticiperen op gebeurtenissen die nog moeten plaatsvinden. Stiller was een Messiasfiguur waar sommigen Christus in meenden te herkennen. De agnosticus Lampo was echter vooral beïnvloed door de geschriften van de Zwitserse psychoanalyticus Carl-Gustav Jung over de archetypen en het collectieve onderbewuste.

In 1963 mocht Hubert Lampo nog de driejaarlijkse staatsprijs in ontvangst nemen, maar daarna groeide de kritiek. Er werd vaak een beetje lacherig gedaan over zijn "oubollige, gezwollen" stijl, die al te vaak ontsierd werd door een overdaad aan adjectieven. Lampo zelf was daar behoorlijk bitter over. "Aan Franse universiteiten buigen studiegroepen zich over de literaire verbeelding, maar in Vlaanderen weten critici niet eens wat dat is", verklaarde hij drie jaar geleden in een interview. Het zat hem niet lekker dat zijn werk in Vlaamse academische kringen nauwelijks aandacht kreeg en hij was ervan overtuigd dat er door de generatie van mei '68 een complot tegen hem werd gesmeed. Zo schreef Herman de Conick ooit in Humo dat Lampo's taal soms "wobbelt als de kont van een Brabants boerenpaard."

In De Morgen ergerde boekenrecensent Johan Vandenbroucke zich, bij een herlezing van De komst van Joachim Stiller, aan Lampo's "omslachtige stijl, lange kwakkelzinnen, onnatuurlijke dialogen en ouderwets aandoende formuleringen", al erkende hij wel dat het om een sterk verhaal ging. "Was het de roman van een beginner, dan suggereerde ik een onverbiddelijke eindredactie die alle overbodigheden en holle uitdrukkingen zou schrappen en, tussendoor, ook nog de pertinente fouten kon verbeteren", schreef hij.

Lampo's verhouding met de kritiek was ambivalent. Ook al pretendeerde hij dat negatieve commentaar hem koud liet, toch greep hij elk interview aan om gekweld en rancuneus te reageren. Zo trok hij graag de geloofwaardigheid van letterkundige onderscheidingen in twijfel, omdat ze volgens hem werden uitgereikt door de "république des camarades."

Boosaardige critici verweet hij steevast een gebrek aan beroepsernst. Zelf had hij tijdens de jaren zestig honderden recensies geschreven voor de socialistische Volksgazet. Hij was ook een tijdlang redactiesecretaris van het Nieuw Vlaams Tijdschrift en presentator van het BRT-televisieprogramma Vergeet niet te lezen. "In onze tijd lázen wij het boek nog voor we er een bespreking van maakten", sneerde hij ooit. "Op een gegeven ogenblik ben ik de uitspraak 'laissez pisser les moutons' gaan huldigen: laat maar waaien. Neen, ik ben nooit de confrontatie aangegaan." De reden? "De vriendschap van de lezer is het belangrijkste."

Toch had Hubert Lampo nog medestanders. In 1989 kreeg hij een eredoctoraat van de Université Stendhal in het Franse Grenoble, een eer die nog geen enkele schrijver uit het Nederlandse taalgebied aan een buitenlandse universiteit te beurt was gevallen. In 2000 werd aan de Vrije Universiteit Brussel aan Lampo's oeuvre een vierdaags colloquium gewijd en kort daarop kreeg de auteur in Antwerpen de Prijs van het Vrijzinnig Humanisme. In 2003 werd zelfs een Vlaams-Nederlands Hubert Lampo Genootschap opgericht.

Hubert Lampo's uitvaart vindt plaats op zaterdag 22 juli in het crematorium van Wilrijk.

Lampo verweet boosaardige critici steevast een gebrek aan beroepsernst. 'In onze tijd lazen wij het boek nog voor we er een bespreking van maakten'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234