Vrijdag 07/10/2022

'Kiezen tussen Oost en West is uit de mode'

De Britse historicus Orlando Figes haalt in Natasja's Dans de mythe van een zuivere, oer-Russische ziel onderuit. 'Er wonen zoveel verschillende volkeren met zoveel verschillende tradities en gewoonten. Hoe kun je daar 'eenheidsworst' van maken? Alleen terreur was een middel, maar met terreur bereik je uiteindelijk minder dan je beoogt.'

Orlando Figes

Natasja's Dans

Oorspronkelijke titel: Natasha's Dance.

A Cultural History of Russia

Vertaald door Margriet Agricola

Het Spectrum, Utrecht, 664 p., 44,95 euro.

Wanneer gravin Natasja Rostova na een jacht in het eenvoudige huis van haar oom op het platteland wordt uitgenodigd, speelt de man na de maaltijd een volkse ballade op zijn gitaar. Wat daarna volgt is een cruciale scène in Tolstojs Oorlog en Vrede. Natasja, ontroerd door de melodie, begint te dansen. Tot grote verbazing van alle aanwezigen voert ze de boerendans perfect uit. Hoe kan dat? Natasja is volkomen op het Westen gericht, ze spreekt zelfs beter Frans dan Russisch! Toch waren "de geest en de beweging" van haar dans Russisch, "ook de bewegingen die men nabootsen noch leren kan". Voor Tolstoj was het zonneklaar. Wie een Russische ziel heeft, raakt die nooit kwijt, zelfs al zit ze verstopt onder dikke lagen westerse cultuur. Daarom is die ziel pas authentiek wanneer ze verbonden is met alle deugden van het platteland: met eenvoud en spontaniteit, met voortreffelijkheid en integriteit, met eerlijkheid en wilskracht. Orlando Figes (43) is niet overtuigd. De Britse historicus gebruikt deze scène om aan te tonen dat de idee van een zuivere, oer-Russische ziel een mythe is. Tolstoj wilde zijn lezers een Russische ziel verkopen omdat die op dat ogenblik goed in de markt lag. Rusland had behoefte aan een nauwe band met de boeren, vond hij. Tolstoj was een liberale patriot die een hekel had aan het formalisme en de autocratie van de tsaar en zijn trawanten en daarom op zoek ging naar de authentieke krachten van het Russische volk. Back to nature betekende back to basics. In Natasja's Dans bewijst Figes op een werkelijk adembenemende manier dat de Russische ziel, als die al bestaat, een amalgaam van westerse en oosterse invloeden is en voortdurend strijd levert met conventies en contrasten. De dans die Natasja overigens danste was zelf een Russische mythe, want zowel de muziek als de danspassen waren uit het buitenland geïmporteerd.

Het duurde niet lang voor de sentimentele liefde voor de lijfeigenen en - na hun bevrijding in 1861 - de boerenstand in haat omsloeg. Hoe meer je je vrouw slaat, des te beter smaakt de soep, zei een spreekwoord. De idylle was doorprikt en de Russische intelligentsia zette haar speurtocht voort naar wat een Rus tot een echte Rus maakt. Hoewel de auteur drie eeuwen Russische geschiedenis vanuit de cultuur optrekt, zet hij een paleis neer waarin alle belangrijke politieke, sociale en religieuze bouwstenen van de Russische maatschappij een plaats vinden. Natasja's Dans is een machtig werk dat onvergetelijke anekdoten en verhalen op een perfecte wijze verbindt met heldere theoretische beschouwingen en een gezond scepticisme.

Voor de plaatsnamen gebruikt u de naam van voor de Russische revolutie. Sint-Petersburg en niet Leningrad. Logisch, want uw boek reist diep in de tijd terug. Betekent dat ook dat zeventig jaar communisme niet meer dan een fait divers zijn geweest?

"Over vijfhonderd jaar zal men daar misschien zo over denken, maar voorlopig kun je alleen zeggen dat de sovjetcultuur weinig duurzame kunst heeft voortgebracht. De Russische avant-garde van de twintigste eeuw zal, ondanks Stalin, een blijvende waarde hebben. De politieke structuur die Stalin neerzette daarentegen, zou weleens erg lang kunnen nawerken. Daarom presenteer ik in dat hoofdstuk over Sovjet-Rusland twee kunstenaars, de dichteres Anna Achmatova en de componist Dmitri Sjostakovitsj, die ondanks de terreur werk van grote kwaliteit geleverd hebben. Hun taal is breder dan de sovjettaal en gaat terug op een lange Russische traditie."

Sjostakovitsj, schrijft u, leerde in een dubbele taal spreken.

"Juist. Wanneer men vandaag Achmatova en Sjostakovitsj apprecieert, is dat uiteraard niet omdat zij de spreekbuis van Stalin waren. Het duurzame element is het Russische element, en dat wil zeggen een universeel element, want de Russische cultuur is verankerd in wat de klassieke wereld heeft doorgegeven. Sjostakovitsj, Tolstoj, Dostojevski, Tsjechov, Majakovski, Prokofjev, Kandinsky, Mandelstam, Poesjkin, Strawinsky. De lijst van kunstenaars van wereldformaat is ongelooflijk lang. Waarom hebben wij er geen moeite mee deze grote Russische kunstenaars als echte Europeanen te accepteren, terwijl we meer moeite hebben met het volk waaruit deze kunstenaars komen? In de eerste plaats zijn deze kunstenaars ontwikkelde mensen, en we hebben de neiging om zulke lieden makkelijker te omarmen. Bovendien stonden zij zelf op hun Europese strepen. Ze vonden zichzelf Europeanen. Toch voelden zij zich tegelijk echt Russisch. Het is volkomen onjuist te denken dat een Rus pas een volbloed Rus is als hij exotisch en dus Aziatisch is. Daar gaat mijn boek precies over. De levendigheid van de Russische culturele renaissance in de negentiende eeuw kun je alleen verklaren door de fusie van Europese en Aziatische elementen. De ontmoeting tussen Oost en West is een bron van voortdurend opborrelende energie. High culture zowel als low culture hebben de Rus gemaakt tot wat hij is. Het eerste was op Europa gericht, het tweede op boerentradities. Beide zijn cruciaal. Ook Sjostakovitsj, die erudiete en gesofisticeerde man, was tot in de kern van zijn ziel verbonden met plattelandsgewoonten."

Deze twee vormen van cultuur verrijken elkaar, maar houden ze elkaar ook in balans?

"Het is duidelijk dat de westerse invloed op de populaire Russische cultuur veel minder sterk is dan op de cultuur van de intellectuele elite. Toch denk ik dat literatuur, schilderkunst en muziek een evenwicht hebben gevonden, al was het maar omdat ze als op een echte balans nu eens in de ene en dan weer in de andere richting doorwegen. De Russische schrijvers zijn trouwens altijd obsessioneel bezig geweest met dat evenwicht."

Was Anton Tsjechov geobsedeerd? Hij lijkt mij van alle schrijvers diegene te zijn die het minst geraakt werd door die koortsachtige speurtocht naar het 'typisch Russische' waarrond sommige van zijn collega's hun hele oeuvre bouwden.

"Het klopt dat vele schrijvers begaan waren met vragen over de Russische identiteit en over de plaats van Rusland in de wereld. Een schrijver werd gemotiveerd door een ethische traditie: hij was een profeet die de weg wees, hij was de stem van het volk, een gids. Kunst moet zich met de grote sociale kwesties bezighouden, ze moet de mensen bijvoorbeeld bewust maken van de enorme armoede in het land. Kunst in deze betekenis is ideologisch. Een kunstenaar schilderde de realiteit en wierp zich daardoor op als een voorstander van democratisering. Tsjechov lijkt dan inderdaad een uitzondering te zijn. Daarom houdt men zoveel van zijn toneelstukken in het Westen, denk ik. Ze bezitten een moderne ontvankelijkheid, hij is sceptisch, zijn stukken zijn sober. Pauzes zijn er even belangrijk als woorden. Desondanks moet je Tsjechov in de Russische traditie plaatsen. De vragen die Tolstoj naar voren bracht, zoals armoede of de rol van de intelligentsia, zijn ook die van Tsjechov. Alleen, Tolstoj maakte veel kabaal, terwijl Tsjechov op een subtiele manier zijn vragen stelde."

Tolstoj zei dat Rusland als een natie bijeengehouden wordt door onzichtbare draden van een gemeenschappelijke natuur. Hebt u er nooit aan getwijfeld die Russische ziel te vinden?

"Twijfel? Nee, omdat ik weet dat er geen Russische ziel is. Er is alleen de mythe van de Russische ziel, een zeer krachtige mythe overigens. Wanneer Natasja danst, is er alleen een gemeenschappelijk temperament tussen gravin en boer. Op zoiets kun je moeilijk een vinger leggen. Het zit in zeden en gewoonten, in eetgewoonten bijvoorbeeld of een zelfde reactie op het reizen door de steppen. De rest is een artistieke mythe. Dat is ontzettend cruciaal. Die poging van kunstenaars om die draden van een cultuur aan elkaar te knopen is een meer dan voor de hand liggende poging om een nationale identiteit te smeden, een identiteit die nodig is in zo'n reusachtig land als Rusland waar de klassenverschillen enorm groot waren. Hoe kun je een inwoner van Vladivostok en een van Sint-Petersburg duidelijk maken dat ze een zelfde identiteit hebben? Alleen de cultuur kan een brug tussen uitersten bouwen. Kunstenaars creëren een artistieke ruimte waarbinnen iedereen zich thuis kan voelen."

Levert die speurtocht naar een nationale identiteit meer op dan vooroordelen en clichés?

"Waarom moet je dat negatief zien? Akkoord, sommige pogingen om die identiteit te zoeken eindigden met politieke experimenten die allesbehalve goedaardig waren, maar dat betekent niet dat een Rus zich noodzakelijk heeft verloren in onvruchtbaar of onnuttig zelfonderzoek. Een Rus heeft zich nooit kunnen identificeren met politieke structuren. Die structuren zijn nooit een kracht geweest die mensen met elkaar verbond. Tsaren en communisten joegen angst aan. Zij hebben geprobeerd om van het hele land één natie te maken. Kon dat? Natuurlijk niet. Er wonen zoveel verschillende volkeren met zoveel verschillende tradities en gewoonten. Hoe kun je daar 'eenheidsworst' van maken? Alleen terreur was een middel, maar met terreur bereik je uiteindelijk minder dan je beoogt. Ook de kerk slaagde er nooit in alle Russen te verenigen. De dorpspriester was corrupt en werd belachelijk gemaakt, de kerkelijke hiërarchie vocht een bloedige strijd met talloze zogenoemde sekten uit."

Cultuur als bron van Russische unificatie. Is het beste bewijs daarvan niet dat de Russen onder het communisme bleven lezen? Het kon ze niet schelen wat ze lazen, als ze maar lazen, dat bracht hen bij elkaar.

"Inderdaad. Het lezerspubliek creëert de natie."

Is dat niet uniek?

"Uitzonderlijk, dat wel. Ongelooflijk dat zo'n uitgestrekt land een culturele, maar geen politieke natie is. Verbonden door de waarden van literatuur en kunst! Dit zijn de waarden die we in ons leven opnemen! Buitengewoon, toch? Een dichter speelt in Rusland een ontzettend belangrijke rol. Fantastisch, nietwaar?"

Spelen dichters nog altijd een belangrijke rol?

"Sinds de val van het communisme in 1991 gaat hun invloed achteruit. Dat is onvermijdelijk."

Is dat goed of slecht?

"Goed noch slecht. Waarom moet een mens leven volgens de dingen die een schrijver voorschrijft? Waarom moeten schrijvers onze morele gids zijn?"

Omdat ze gevoeliger zijn voor bijvoorbeeld waarheid of rechtvaardigheid?

"Goed, maar wil jij didactische literatuur lezen? Nee, dus. Solzjenitsyn was de laatste dinosauriër van dat soort literatuur. Er was natuurlijk een tijd wanneer het broodnodig was wat Solzjenitsyn over rechtvaardigheid mee te delen had. Vandaag is Rusland een democratie, die vooralsnog niet echt goed functioneert, maar wie niet accepteert dat er veel meer vrijheid dan voor 1991 is, die is stekeblind. De Russische maatschappij vertoont veel meer verscheidenheid en is meer geavanceerd dan vroeger, zeker in de steden. Er is veel meer informatie ter beschikking, en daarom kan de kunstenaar van vandaag de rol van de morele gids niet langer meer spelen. Toegegeven, die morele traditie heeft wellicht de grootste literatuur voortgebracht uit de hele menselijke geschiedenis, maar er zullen ook in de toekomst grote Russische schrijvers opstaan. Ik ben er zeker van dat Rusland zichzelf nieuw leven kan inblazen. Het land is cultureel gezien hoogontwikkeld en zeer creatief."

U schrijft ook dat die speurtocht naar een culturele eenheid gevoelens van onzekerheid, twijfel, jaloezie en wrok in hun relatie met het Westen hebben voortgebracht. Zijn die gevoelens vandaag nog altijd aanwezig? En even dominant?

"Die ambivalentie tegenover het Westen is inderdaad van alle tijden. Ik ben er zeker van dat Rusland zichzelf een deel van Europa vindt en dat de Russen als normale Europeanen geaccepteerd willen worden. Maar tegelijk zijn ze bang dat Europa Rusland niet volledig accepteert. Op momenten wanneer ze die afstandelijkheid zagen, keerden ze zich soms helemaal van Europa af en richtten ze zich naar het Oosten. Dan vonden ze zich meer Aziatisch en beschuldigden ze de Europeanen van corruptie, decadentie en oppervlakkigheid, van materialisme en egoïsme en kunstmatigheid. De echte Rus muntte dan uit in tegenovergestelde karaktertrekken. Toch denk ik dat vandaag de meeste Russen een 'normale' relatie met Europa nastreven. Kiezen tussen Oost en West is uit de mode."

Is een Rus wispelturig? Het duurde nauwelijks enkele decennia voor de idylle met de boerenstand omsloeg in fanatieke haat en afkeer.

"De renaissance van de intelligentsia in de negentiende eeuw werd voortgedreven door het dringende verlangen om de boer te bevrijden. De Russische taal moest naar haar simpele wortels terugkeren, populisme werd een nationaal geloof, Dostojevski vond dat iedere boer een natuurlijke Jezus Christus was. Die abstracte idealen botsten snel op de rauwe werkelijkheid. Bovendien leefden de gravin en de boer op twee verschillende planeten. Toen die botsten, vielen er onvermijdelijk slachtoffers. De boerenrevolutie in 1917 was ongemeen gewelddadig, ook omdat een verlangen naar egalitarisme eraan ten grondslag lag. Het gevolg daarvan was dat een nieuwe culturele mythologie ontstond: de idee dat Rusland een primitieve, pre-Europese, Aziatische maatschappij is."

Terwijl de werkelijkheid is dat de Mongolen die Moskovië in de Middeleeuwen veroverden, vooruitstrevender en beter georganiseerd waren dan de Russen.

"Ja, de Mongolen hadden dat rijk nooit ingenomen als ze niet 'beter' waren."

Krab een Rus en je vindt een Tataar, schrijft u. Een citaat van Napoleon.

"Mythen blijven elkaar inderdaad opvolgen. Eerst wordt de gedachte verspreid dat Rusland een Scandinavische erfenis was en dat het een onverbrekelijk deel uitmaakte van het orthodoxe christendom. Later werd dan weer meer naar het Oosten gekeken, naar de Scytische wortels. Die slinger is eeuwenlang heen en weer blijven slingeren."

Klopt het dat de Russen het orthodoxe christendom hebben gekozen omdat hun ambassadeurs de Byzantijnse kerken de mooiste van de hele christenheid vonden?

"Het is een beroemde legende. En een mooie gedachte, nietwaar? Het is symbolisch waar. Tsjechov zei dat de kerk de enige plaats was waar de boer schoonheid kon bewonderen. Dat klopt. De kerken zijn prachtig, net als de diensten met hun rituelen en het zingen met basstemmen, en de kaarsen en versieringen, het is een wonderschone en onvergetelijke belevenis."

Toch werd de dorpspriester niet gerespecteerd.

"Nee, dorpelingen hadden vele heidense overtuigingen en hun bijgeloof niet afgeschud, ze hadden zelfs hun sjamanistisch geloof bewaard."

Stelde de kerkelijke hiërarchie niet alles in het werk om dat bijgeloof de kop in te drukken?

"Ja, maar uiteindelijk waren ze gedwongen te leven met de werkelijkheid van het boerenleven. Hun invloed op het platteland was zwak. Ze probeerden wel de sekten te onderdrukken, daar hadden ze al hun handen vol mee. Maar de idee dat Rusland de orthodoxe kerk was en de orthodoxe kerk Rusland, is complete nonsens. De Russische religieuze beleving was veel breder. Dostojevski zei dat de speurtocht van de Rus naar het koninkrijk van God op deze wereld de basis van het socialisme was. Ik geloof dat hij gelijk had. Die gedachte leefde ook in vele kloosters: zij zochten naar hetzelfde in contemplatieve zin."

U noemt die kloosters 'hospitalen van de ziel'. Het lijkt wel alsof heel Rusland in een hospitaal van de ziel wilde wonen.

"Kijk, het land was zo vreselijk armoedig. Iedere religieuze beleving moest noodzakelijkerwijs een sociaal aspect hebben. Er viel heel wat te veranderen en te genezen. Religie veronderstelde een maatschappelijke missie."

Is het ook typisch Russisch dat de aristocratie in haar verhouding met de boeren tegelijkertijd buitengewoon tolerant en wreedaardig was?

"Nee. Net als in andere landen had je goede en slechte aristocraten. Toen de lijfeigenschap nog bestond, permitteerde de aristocratie zich letterlijk alles. Je kon ongestraft boeren geselen. Maar de lagere adel op het platteland leefde samen met de boeren. Daar ontstonden nauwe banden van affectie. Willekeur was er uit den boze, anders sloeg je je eigen ruiten in."

Waarom accepteerden de lijfeigenen en boeren hun armoede zo lang en zo passief?

"Dat is overdreven. Boeren waren niet passief. Kijk maar naar 1917..."

Was dat niet nadat de spreekwoordelijke druppel de emmer had doen overlopen?

"Nee. De boeren kwamen tijdens de negentiende eeuw herhaaldelijk in opstand. Bovendien geloof ik helemaal niet in een nationaal karakter. De passieve Russische boer bestond niet. Als je aan Russen vraagt wat zij denken dat hun nationale karakter is, dan antwoorden ze dat ze in hun leven vaak nederig en lankmoedig zijn, maar dat er perioden zijn wanneer ze in gewelddadige toorn ontsteken. Zelfs dat antwoord is een mythe, nietwaar? Alles is een mythe zodra je één nationale karaktertrek aan een volk probeert toe te schrijven."

Hoe belangrijk was de invloed van kerk en aristocratie om de mythe van een Russische identiteit te creëren?

"Als je zoals in Natasja's Dans de culturele geschiedenis van een land analyseert, dan bekijk je de zaken van boven af, vanuit de intelligentsia en de kleine minderheid van mensen en instellingen die de macht hadden. Literatuur, muziek, schilderkunst. Dat zijn de bouwstenen van mijn boek. Je kunt echter een ander boek schrijven waarin je Rusland onderzoekt van beneden af. Een onderzoek naar de folklore en het boerenleven, een onderzoek naar de manier waarop de kleine man de ideeën van de kerk en de aristocratie in zijn leven inpaste. Krijg je dan een totaal ander beeld? Ik weet het niet. Er wás een grote invloed van de intelligentsia op de boeren. Kunstenaars verspreidden populaire ideeën die bij de grote massa aansloegen. Zelfs onder het communisme werd high culture in de massa gepompt. De grote klassieke werken van Poesjkin en Tolstoj en Tsjechov werden massaal herdrukt."

Waarom liet Stalin die werken lezen? Propageerden die niet vaak 'gevaarlijke' ideeën?

"Ja, maar Stalin zorgde ervoor dat die kunstenaars geherprogrammeerd werden. Moesorgski werd een socialist, Tsjechov en Tolstoj werden uitgeroepen tot profeten van de Russische revolutie. Alle humanistische idealen werden verdoezeld en in de plaats werden de kunstenaars geëerd als nationalistische en chauvinistische genieën."

Hoe ironisch dat de Tweede Wereldoorlog voor kunstenaars als Achmatova en Sjostakovitsj een adempauze betekende. Eindelijk geen stalinistische terreur meer!

"Merkwaardig maar helemaal waar. Mijn nieuwe boek gaat over het privé-leven van gewone mensen onder Stalin. Uit mijn interviews tot nu toe kan ik besluiten dat men minder bang was tijdens de Tweede Wereldoorlog dan daarvoor. In de jaren dertig kon je niemand vertrouwen. De ijzeren wurggreep van Stalin verdween tijdens de oorlog met Hitler. De mensen voelden zich vrijer, ze moesten minder op hun hoede zijn. Ik wil weten hoe men morele compromissen sluit in tijden van verschrikkelijke terreur. Zulke getuigenissen zijn niet alleen boeiend, ze geven een antwoord op cruciale vragen over de menselijke aard."

Joseph Pearce

'Een Rus heeft zich nooit kunnen identificeren met politieke structuren''Vandaag is Rusland een democratie, die vooralsnog niet goed functioneert, maar wie niet accepteert dat er veel meer vrijheid dan voor 1991 is, die is stekeblind''Alles is een mythe zodra je één nationale karaktertrek aan een volk probeert toe te schrijven'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234