Maandag 03/10/2022

Kleine percentjes, grote ellende

Het buit zijn werknemers uit, jaagt zijn beurskoers op zonder winst te maken en is vastberaden om de detailhandel wereldwijd kapot te maken. Achter de onweerstaanbare koopjes is internetgigant Amazon toch iets minder sexy dan het op het eerste gezicht lijkt.

Wat voorafging

In twee Duitse vestigingen van onlinewinkel Amazon in Bad Hersfeld en Leipzig legden honderden werknemers begin deze week het werk stil. Het personeel wil hogere lonen, vakantiegeld en toeslagen afdwingen. Het was de vierde staking in amper vijf weken tijd.

Heb op zaterdagavond speelgoed besteld via Amazon.de en kreeg het 4 werkdagen later thuis bezorgd! De prijs scheelde zo'n 40% met NL. Alles liep goed en kon de zending via track and trace volgen. Lego en playmobil zijn stukken goedkoper, scheelt vaak al meer dan 30% met de NL speelgoedwinkels. De volgende keer als ik iets aan moet schaffen ga ik eerst op Amazon.de kijken."

Dat schreef een enthousiaste 'Jan' uit Nederland twee weken geleden op de consumentensite reviewspot.nl. Dergelijke sites zijn vaak een vergaarbak van frustraties van reaguurders. Over de dienstverlening van het Duitse filiaal van Amazon valt er evenwel geen kwaad woord te vernemen. Ook andere consumenten zijn vol lof over de scherpe prijzen, uitgebreide keuze en de stipte en zekere levering van de koopwaar. Geen wonder want Amazon heeft een wereldwijde, sterke reputatie in klantvriendelijkheid.

Wat 'Jan' en al die andere tevereden klanten misschien niet weten, is dat hun pakketjes speelgoed verpakt zijn door een bandwerker van wie de handen voortdurend elektronisch gescand worden. Als de handen twee keer in vijf minuten stil blijven liggen, gaat er een alarm af en krijgt de arbeider een waarschuwing. Welkom in de distributiecentra van Amazon Deutschland. Wie er nodig naar het toilet moet, dient uit te klokken. Wie er wil praten met een collega moet dat maar in zijn vrije tijd doen. Niet dat er veel gebabbeld kán worden, want het bedrijf put gretig uit tijdelijke gastarbeid uit Oost- of Zuid-Europa.

Luiers en droge voeding

Amazon Deutschland is na het moederbedrijf in de VS het grootste filiaal van Amazon, wereldleider in elektronische detailhandel, met een lokale omzet van liefst 6,5 miljard euro in 2012, goed voor 14 procent van de totaalomzet van de internetmultinational. Een op vijf verkochte boeken in het leesgrage Duitsland vertrekt bij Amazon, maar de tijd dat het in 1994 opgerichte bedrijf enkel een boekhandel was, ligt al lang achter ons.

Bouwmaterialen, luiers, droge voeding of dierenverzorgingsproducten: op amazon.de vind je het allemaal. Volgens recente berichten opent Amazon nog dit najaar een Nederlands filiaal, maar wie vanuit ons land of Nederland bij Amazon wil shoppen, raakt vooralsnog het gemakkelijkst bediend in de Duitse internetshop.

Dat internetshoppers van bij ons tot zelfs in Duitsland een internetwinkel gaan zoeken, met een tragere leveringstijd tot gevolg, zegt veel over de aantrekkingskracht van een wereldmerk als Amazon. Achter de sexy etalage oogt de winkel heel wat minder fraai. In de Duitse distributiecentra van de internetgigant loopt de sociale spanning hoog op. Amazon telt in Duitsland acht vestigingen, goed voor 9.000 werknemers. Een negende is in aanbouw. In twee vestigingen lag gisteren en eergisteren het werk het werk alweer grotendeels stil. Punt van onmin zijn de loonvoorwaarden. Dienstenvakbond Ver.di vraagt lonen volgens de voorwaarden in de detailhandel en de postordersector, maar Amazon houdt het op lonen uit de logistieksector.

De lage lonen zijn maar een steen des aanstoots. Amazon ligt al jarenlang onder vuur omdat het er de kantjes van het arbeidsrecht afloopt. Eind 2011 bleek dat de internetverkoper in de drukke periode voor kerst 1.500 'stagiairs' in dienst nam voor een periode van twee weken. Het ging om werkzoekenden die verplicht een jobtest moesten aannemen. Hun minimumloon werd volledig door de overheid gesubsidieerd, Amazon hoefde er geen cent aan uit te geven. Ook aan vakantie- of eindejaarspremies doet Amazon niet mee en in drukke periodes worden werknemers verplicht zeven dagen op zeven te werken.

Neonazi's

Klagen over de slechte arbeidsomstandigheden bij een van 's werelds populairste bedrijven is lastig. De meeste werknemers werken in een precair statuut. Twee derde van de arbeidskrachten heeft een tijdelijk contract dat van de ene dag op de andere opgezegd kan worden. Amazon staat symbool voor de flexibele arbeidsmarkt waarop Duitsland zich beroemt sinds de Hartzhervorming van het tewerkstellingsbeleid in 2005. Mede door de groei van deeltijdse en tijdelijke contracten, waarop internationale bedrijven als Amazon afkomen, bleef de Duitse arbeidsmarkt bestand tegen de economische crisis. In april lag de werkloosheid in Duitsland op 5,4 procent tegenover een Europees gemiddelde van 11 procent (België zit op 8,4 procent). Critici werpen op dat de hervorming vooral een klasse van werkende armen heeft doen ontstaan met lage lonen in onzekere statuten.

Dat Amazon er in Duitsland weinig fraaie praktijken op nahoudt, verbaast professor marketing Gino Van Ossel (Vlerick Business School), expert in e-commerce. "In de VS heeft het bedrijf een goede reputatie in personeelsbeleid. De omzet per werknemer ligt er hoger dan gemiddeld, maar ook de lonen liggen hoger. Het verschil is natuurlijk dat het plaatje in de VS mee gekleurd wordt door het hoge aandeel hooggekwalificeerd ICT-personeel. In Duitsland gaat het om stressvolle, logistieke jobs die flexibiliteit en hoge productiviteit vergen."

Flexibiliteit eisen is één zaak. Werkvolk uitbuiten, is een andere. Een reportage van de Duitse zender ARD toonde in februari hoe Amazon toestaat dat buitenlandse werknemers met tijdelijke contracten via interimkantoren geëxploiteerd worden. Te zien was hoe lageloonarbeiders uit Europese crisisgebieden werden ingevlogen met minimale interimcontracten en gehuisvest werden in bouwvallige budgethotelletjes op verre afstand van hun werk.

De ARD-reporters kregen het zelf stevig aan de stok met de zware jongens van beveiligingsfirma HESS. De naziwoordspeling is bedoeld: de firma rekruteert zijn bewakers in neonazikringen en laat zijn crew ook toe extreemrechtse signatuurkledij van het merk Thor Steinar te dragen op het werk. Getuigenissen over fouilleringen op de werkvloer, onaangekondigde huiszoekingen op hotelkamers en seksuele intimidatie schokten Duitsland. Toen er vervolgens een boycotactie in de lucht hing, zegde Amazon inderhaast het contract met HESS op.

Het verhaal van Amazon doet in vele opzichten denken aan dat andere Duitse internetfenomeen, schoenen- en kledingverkoper Zalando. In twee gevallen gaat het om agressieve groeiers op de retailmarkt met een jong imago en uiterst bedenkelijke arbeidspraktijken. Die sociale ethiek - of beter: het gebrek eraan - is geen uitschuiver te wijten aan een groeipijntje. Het maakt deel uit van de kern van het zakenmodel. Om de reuzengroei in de omzetcijfers vol te kunnen houden, moet een steeds groter publiek gelokt worden met lage prijzen en een snelle service. Dat is enkel vol te houden als fors op de arbeidskosten geduwd wordt.

Nuance is nodig, beklemtoont professor Van Ossel. "Efficiëntie en het drukken op de kosten is inderdaad fundamenteel, maar arbeidskostenzijn maar een relatief bescheiden factor in het kostenplaatje van dit soort bedrijven. Het zijn vooral de leveranciers die het gelag betalen. Onderaannemers en leveranciers van goederen krijgen geen respijt. De grootste sociale drama's vinden daar plaats en eigenlijk is dat ook de morele verantwoordelijkheid van bedrijven als Amazon. Hoe genadeloos Amazon voor zijn partners is, zie je op de marktplaats die het aanbiedt voor derden. Wie daar een product succesvol verkoopt, wordt meteen door Amazon met zijn eigen product onder de prijs beconcurreerd."

Het maakt van Amazon een economisch fenomeen. Het bedrijf boekt records, maar dan uitsluitend in omzetstijging: van 11 miljard euro in 2007 tot 45,8 miljard vorig jaar. In het eerste kwartaal van dit jaar boekte Amazon 61 miljoen euro winst, een verwaarloosbare peulschil op een alweer gestegen kwartaalomzet van 12 miljard. Winst zat er over het geheel van vorig jaar zelfs helemaal niet in.

Privébedrijven met een omzet van 45 miljard en nul euro winst zijn niet dik gezaaid. Bedrijven die niettemin de lieveling van de beurs blijven, zijn nog zeldzamer. Na elk kwartaalverslag met miezerige winstvooruitzichten maakt het Amazonaandeel toch weer een vreugdesprongetje op Nasdaq. Berichten over nieuwe investeringen, gestegen omzet en nieuwe producten houden de belegger vooralsnog zoet.

Ook daarin is de omzetmachine genaamd Amazon uniek: er zijn in de beurswereld weinig bedrijven die zo hoog gewaardeerd worden en zo weinig winst gemaakt hebben. Nu al bijna twintig jaar lang weet ceo Jeff Bezos (die het bedrijf in 1994 startte) aandeelhouders ervan te overtuigen dat eerst investering in groei nodig is om later de vruchten te kunnen plukken.

De langetermijnstrategie oogt eenvoudig: eerst moet werelddominantie vergaard worden, dan kan winst gemaakt worden. Professor Van Ossel: "Marktdominantie is het enige wat telt. Koppelverkoop, verkoop met verlies, Amazon doet het allemaal om terrein te veroveren. Het tactiekverschil met Microsoft is klein. Met een soort internetklantenkaarten probeert het klanten rechtstreeks aan zich te binden, zonder dat ze een omweg via Google maken."

Amazon aan de top van de wereld. Komt het ooit zo ver? Amazon is verre van kansloos, maar ondertussen vallen er wel slachtoffers. In Duitsland gingen concurrenten en voormalige marktleiders Neckermann (postorder) en Schlecker (drogisterij) over de kop onder het Amerikaans gebeuk. Een fatale botsing van de oude economie met de nieuwe, of een kwestie van zeer ouderwets gegoochel met dumpingprijzen? De Franse minister van Cultuur Aurélie Filipetti fulmineerde deze maand nog: "Iedereen heeft het nu wel gehad met Amazon dat door dumpingpraktijken prijzen breekt om in markten binnen te dringen en daarna de prijzen weer laat stijgen als het een monopolie heeft bereikt", fulmineerde de Franse minister van Cultuur Aurélie Filipetti deze maand nog.

Nieuw: verse vleeswaren

Behalve door te knabbelen aan de eigen winstmarges om de prijs te drukken creëert Amazon omzetgroei door expansie en diversificatie. Amazon roerde zich recentelijk op de e-reader- en tabletmarkt met de Kindle en op de tv-markt met een eigen aanbod van videostreaming. De nieuwste pijl op de boog is de verkoop van verse voedingswaren. Na een testperiode in Seattle kondigde Amazon vorige week aan dat het nu ook pakweg fruitsap, verse groenten en fijne vleeswaren gaat aanbieden.

Levensmiddelen verkopen via internet is al eerder geprobeerd. Supermarktketens zonder fysieke poot zijn evenwel zelden een succes gebleken. Toch wil ook Amazon deze markt veroveren en daartoe zelfs zijn hele zakenmodel overhoop gooien. Verse voeding verkopen lukt enkel als je het binnen de paar uur kan leveren. Om dat voor elkaar te krijgen overweegt Amazon zelf de distributie in handen te nemen.

Met een aanbod dat zelfs dat van mastodonten als Walmart ruim overtreft, eenvoudige service en lage prijzen zet Amazon nu dus ook de aanval in op de voedingssector. De schok die dat teweeg dreigt te brengen zal tot in ons land te voelen zijn. Supermarktketen Delhaize is met drie ketens actief op de Amerikaanse retailmarkt en is een van de mikpunten van de nieuwe agressieve veroveringsstrategie van Amazon.

De gok van het bedrijf is dat klanten die naar Amazon surfen om een pak cola en een zak wortelen te kopen ook zullen blijven hangen om schoenen, een smartphone of een tv-programma te kopen. Het is het idee van de virtuele shoppingmall: alles wat consumenten willen is op amper een muisklik verwijderd.

Toch is er nog een grote hinderpaal, waarschuwt professor Van Ossel. "Als je bij Amazon tegelijk een boek, een broodrooster en een telefoon bestelt, komen die in drie pakjes omdat die producten uit drie logistieke ketens komen. Als je bij Colruyt tegelijk bij de Collishop en bij Collect & Go bestelt, krijg je ook twee verschillende pakjes. Dat is moeilijk anders te organiseren. Voeg je daar ook nog verse voeding aan toe dan wordt het erg moeilijk om dat te stroomlijnen in een pakket voor de klant. Winst maken met verse melk en spruitjes interesseert Amazon niet. Het is enkel geïnteresseerd in klanten. Maar als Amazon erin slaagt mensen tegelijk binnen de paar uur al hun boodschappen aan te bieden, hebben ze de heilige graal van de retail gevonden."

Het zal dan het fysieke winkelen overbodig gemaakt hebben. Niet alleen de kruidenier wordt dan uit de markt geprijsd, maar ook de supermarkt, het grootwarenhuis en elke winkel in uw shoppingcentrum. Op de klantvriendelijke economische puinhoop die dan geschapen is, kan dan eindelijk fors winst geboekt worden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234