Vrijdag 19/08/2022

Knielen voor een verkrachte engel

De Amerikaan Don DeLillo kennen we vooral als schrijver van vuistdikke romans als 'Mao II', 'Witte ruis' en 'Onderwereld'. Dat de man ook op de korte baan onnavolgbaar is, blijkt uit zijn eerste verhalenbundel, 'De engel Esmeralda'.

Een man loopt iedere dag zijn rondjes, stipt, plichtbewust en onmerkbaar. Tot hij ziet hoe een auto stopt naast een vrouw en haar zoontje. Het portier gaat open, de jongen wordt naar binnen getrokken en de auto zet aan, onder luid geroep van de vrouw natuurlijk. Verbouwereerd en nieuwsgierig stopt de hardloper, waarop een toeschouwster hem aanklampt en zegt dat ze weet wat er is gebeurd. De man in de auto is de ex van de wandelende vrouw, en hij heeft zijn eigen zoontje ontvoerd omdat hij niet akkoord ging met zijn karige bezoekrecht. Later hoort de hardloper dat er niets van aan is en dat het kind door een wildvreemde meegenomen is, maar wanneer hij de getuige toevallig terugziet, bevestigt hij toch haar foute vermoeden. Soms is het beter om de waarheid niet te kennen, beseft hij, bijvoorbeeld wanneer de leugen meer vertroosting en psychologische standvastigheid biedt.

Dit is een typisch verhaal uit Don DeLillo's bundel De engel Esmeralda, een boek dat qua thematiek en stijl volledig aansluit bij zijn romans en dat nog maar eens bewijst dat er weinig schrijvers zijn die met hun apocalyptische kijk op mens en wereld zo diep kunnen doordringen in onze psyche. DeLillo schrijft nooit vrijblijvende verhalen. Wat Pier of Pol overkomt en wat zij daarbij denken interesseert hem in feite niet, omdat het particuliere pas werkelijk betekenis krijgt in het universele. Het is op dat niveau dat we iets herkennen in een verhaal.

Topper

Dat dit niet meteen betekent dat DeLillo afstandelijk of cerebraal zou schrijven, mag blijken uit het titelverhaal, dat speelt begin jaren negentig in de zuidelijke Bronx. Overal liggen autowrakken tussen de leegstaande en half uitgebrande flatgebouwen. Wet en orde zijn afwezig en een stel nonnen doet er aan liefdadigheid, waarbij ze niet allemaal even enthousiast zijn over het initiatief van ene Ismael om een monument op te richten voor ieder te vroeg gestorven kind. Samen met zijn maats spuit hij dan graffiti op een gevel: een engel, met daaronder de naam en de doodsoorzaak, wat nogal eens verwaarlozing is. Kinderen worden na de geboorte in een vuilniscontainer gegooid, of gesmoord in een zak voor kerstcadeautjes. De algemene onverschilligheid stopt wanneer de twaalfjarige Esmeralda als engel op de muur verschijnt: verkracht en van een flatgebouw gegooid. Er ontstaat spontaan protest.

Om twee redenen wordt dit gegeven in de handen van DeLillo een topper van de wereldliteratuur: omdat hij erin slaagt dit verhaal van iedere sentimentaliteit te ontdoen en omdat hij er meer van maakt dan een aanklacht tegen een neoliberale politiek die mensen aan hun lot overlaat. Op een bepaald moment wordt het verhaal immers een studie in massapsychologie. Waarom komen al die mensen samen naar aanleiding van Esmeralda's dood en hoe gaan ze deel uitmaken van een onbestuurbaar wezen dat volstrekt irrationeel zijn eigen weg gaat? Typisch voor DeLillo is dat hij de platgetreden paden netjes ontwijkt. Er volgt dus zeker geen opstand, maar hij kiest voor een origineler en tezelfdertijd ook geloofwaardiger einde.

DeLillo is geen veelschrijver. De man is ondertussen 76 en veel meer dan een twintigtal verhalen heeft hij niet op zijn naam staan. Soms schrijft hij er een paar per jaar en soms zit er wel zeven jaar tussen twee verhalen in. Hij schrijft alleen wanneer hij de noodzaak voelt, zo lijkt het, en dat levert over het algemeen ijzersterke verhalen op. De engel Esmeralda verzamelt er negen, en het zijn stuk voor stuk hoogtepunten.

Neem bijvoorbeeld 'Baader-Meinhof', waarin DeLillo het een jaar na 9/11 over een van zijn geliefde onderwerpen heeft: terrorisme. Later zou hij ook nog Vallende man schrijven, een roman die expliciet over de aanslagen op de Twin Towers gaat, maar in dit verhaal weet hij de psychologische kern van het terrorisme veel beter te vatten. Het gaat over twee eenzame mensen die aan de praat raken op een tentoonstelling van schilderijen waarop de Duitse RAF-terroristen geportretteerd staan. De man weet de vrouw zachtjesaan in te palmen, slaagt erin uitgenodigd te worden in haar flat en wil duidelijk seks. Zij vlucht naar de badkamer en hoort hoe hij masturbeert in haar slaapkamer, alvorens te vluchten. "Alles wat ze zag was nu tweeledig", schrijft DeLillo. "Ze was waar ze wilde zijn, en alleen, maar niets was nog hetzelfde. Smeerlap. Bijna alles in de kamer had een dubbel effect - wat het was en de associatie die het bij haar opriep. Ze ging naar buiten om een stuk te lopen, maar bij terugkomst was de connotatie er nog steeds, bij de koffietafel, op het bed, in de badkamer. Smeerlap."

Don DeLillo, De engel Esmeralda, Anthos, 231 p., 19,95 euro. Vertaling: Gerda Baardman en Jan de Nijs

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234