Woensdag 05/10/2022

NieuwsWetenschap

Kosmisch record: sterrenkundigen zien ‘verste ster ooit’

De ruimtetelescoop Hubble met op de achtergrond de aarde. De foto is gemaakt door astronauten bij reparatiewerkzaamheden aan de telescoop. Beeld Universal Images Group via Getty
De ruimtetelescoop Hubble met op de achtergrond de aarde. De foto is gemaakt door astronauten bij reparatiewerkzaamheden aan de telescoop.Beeld Universal Images Group via Getty

Ruimtetelescoop Hubble heeft een ster waargenomen op 12,9 miljard lichtjaar van de aarde. Nooit eerder zagen wetenschappers een ster op zo’n grote afstand.

Frank Rensen

De ster ontstond toen het heelal ‘pas’ een miljard jaar oud was, de jonge jaren van ons universum, dat nu 13,8 miljard jaar oud is. Het licht van de ster is daarmee bijna de hele levensduur van het universum onderweg geweest, voordat de Hubble-telescoop het opving.

Normaal gesproken zijn extreem verre sterren niet van elkaar te onderscheiden: ze verzamelen zich in sterrenstelsels, en die zijn op deze afstanden ook maar vage stipjes in telescoopfoto’s. Onder zeer specifieke omstandigheden, met bijzondere methoden, is deze ster toch zichtbaar gemaakt. De onderzoekers noemen de gasbol Earendel, Oudengels voor ‘ochtendster’.

Cluster sterrenstelsel

Het nieuwe record is een flinke verbetering van het oude: Earendel is vier keer verder weg dan de vorige ‘verste ster’, overigens ook door de Hubble ontdekt. Er zijn sterrenstelsels op grotere afstand van de aarde waargenomen, maar nog nooit een enkele ster.

Om Earendel uit zijn sterrenstelsel te plukken en individueel in beeld te brengen, gebruikten de onderzoekers een bijzondere ‘lens’: een cluster sterrenstelsels. Dit cluster werkt als een zogeheten zwaartekrachtlens. Zo’n lens ontstaat als objecten met veel massa, en dus veel zwaartekracht, lichtstralen van achterliggende objecten ombuigen, als een kolossale lens in de ruimte.

Wanneer een zwaartekrachtlens precies op de goede plek tussen een hemellichaam en de aarde staat, maakt de lens het object duizenden keren helderder en makkelijker te zien. Dat deze lens specifiek Earendel zichtbaar maakte, is puur toeval: de onderzoekers konden het cluster sterrenstelsels niet naar keuze selecteren.

Het pijltje wijst naar Earendel, de nieuwe ‘verste ster ooit gezien’. De felle, uitgesmeerde vlekjes in de rest van de afbeeldingen zijn geen sterren, maar hele sterrenstelsels.  Beeld Nasa, ESA, B. Welch (JHU), D. Co
Het pijltje wijst naar Earendel, de nieuwe ‘verste ster ooit gezien’. De felle, uitgesmeerde vlekjes in de rest van de afbeeldingen zijn geen sterren, maar hele sterrenstelsels.Beeld Nasa, ESA, B. Welch (JHU), D. Co

Kijkje in de geschiedenis

Verder is Earendel zichtbaar omdat het een buitengewoon zware en felle ster is. De onderzoekers schatten hem op dit moment op vijftig keer zwaarder dan de zon, en miljoenen malen helderder. Overigens is Earendel inmiddels allang vergaan: dit soort zware sterren branden hun brandstof snel op. Het licht dat we nu zien, is een kijkje in de geschiedenis.

Rychard Bouwens (Universiteit Leiden), expert op het gebied van het jonge universum en niet verbonden aan dit onderzoek, noemt het een “indrukwekkende ontdekking, die de mogelijkheid biedt om het jonge heelal te bestuderen”. Toen het heelal pas net bestond, waren er minder chemische elementen beschikbaar voor stervorming dan nu. Daarom is het voor onderzoekers interessant om sterren uit dat tijdperk te kunnen bekijken. “Als dit inderdaad een ster is, geeft dat waardevol inzicht in hoe sterren toen straalden, wat we kunnen vergelijken met sterren hier en nu.”

Daarmee houdt Bouwens een slag om de arm. “De onderzoekers hebben goed werk verricht en geven sterk bewijs dat dit inderdaad om een ster kan gaan, maar helemaal zeker is het nog niet.” Voor die zekerheid kijkt hij naar de opvolger van de Hubble, de James Webb. Die ruimtetelescoop is over enkele maanden operationeel en er ligt al een plan klaar om Earendel te gaan bekijken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234