Maandag 27/06/2022

'Kun je geen rozen krijgen, pak dan geraniums'

theatermaakster en actrice Vanessa Van Durme

Hoog in de Ardèche, tussen het gasten verwennen, de liefde zoeken en het altijd maar entertainen door, repeteerde ze de voorbije zomermaanden haar grote theatermonoloog. Binnenkort te zien in de Vlaamse zalen. Vanessa Van Durme vertelt daarin openhartig over haar leven als transseksueel. Ze beschreef het ook in een pittig boek. We bezochten haar in Frankrijk.

door Marijke Libert Foto Stephan Vanfleteren

Rochessauve. "Altijd de pijlen volgen, schatje", had ze gezegd. Voorbij de kerk, richting Berzème, en maar blijven stijgen, om aan een Jezus op het kruis - "nee, schat, geen commentaar" - kordaat naar rechts te gaan, de oprit van La Maison de Gabrielle. We krijgen een geestdriftige ontvangst, een vloed van gulheid en la chambre Lisette. De gastenkamer is smaakvol ingericht. Centraal, compleet met bordeelbordeaux kussenslopen, staat het kingsize bed. Indrukwekkend uitzicht op terras en tuin, op toefjes wilde munt en sierbomen, op het Plateau du Coirons. In de verte kun je Valence zien, als het weer meezit. Die middag echter trekt de Ardèche ineens alle gordijnen dicht. Onheil en donkerte en daarna bakken water loodrecht uit de lucht. Het blaast en roept en stormt. Ook de hele volgende nacht zullen pijnbomen heen en weer zwiepen en eiken kraken onder de geweldenaar mistral.

Binnen heerst gezelligheid. Gekruide verhalen en luid gelach overstemmen het huilen en het plenzen buiten. Een gigantisch mens loopt driftig alle vertrekken door, van salon naar eetkamer naar kookeiland, het decor voor haar dagelijkse handelingen en steeds gestileerde gebaren. Huiskat en gepatenteerde luiaard Misty krijgt bij zijn entree meteen een sneer. "Nee jongen, hier valt niets te neuken. Gij boulimische kater. Met uwen buik zo slepen over mijne keukenvloer. Ach, ach, het vrouwtje verwent u te veel."

Het 'vrouwtje' is ruim één meter tachtig en zwiert tijdens het aanhoudende praten met armen en benen. Ze lijkt, hoewel de zestig in zicht, zo buigzaam als de sierboompjes buiten. Letterlijk buigzaam. Figuurlijk is actrice en fenomeen Vanessa Van Durme uit een koppiger hout gesneden. In de buurt van Privas runt ze 's zomers op eigenzinnige wijze maar met groot succes haar chambres d'hôte. Nog een paar dagen, want de koffers staan klaar. Voor vertrek naar Gent, haar woonplaats. Volgende week dinsdag stelt ze haar boek voor en nog een week later start haar tournee. Kijk, mama, ik dans heet die. Ondertitel: ''s Lands bekendste transseksueel vertelt.'

In de vooravond komt ze ratelend en steunend en owee en oewaaw uitstotend de kamer binnen. Gehuld in een lange, spierwitte, wollige, een geur van wasverzachter verspreidende kamerjas. Het pas gewassen haar in een even spierwitte badhanddoek tulbandgewijs op het hoofd gezet. Vanessa heeft bezoek vanavond. Geheimzinnig lachje. Ze verlangt, maar is ook bang. "Ik heb hem gezegd: je t' aime aussi, mais si tu me fais mal, Je te tue'." Dat tue! davert een beetje in de gewelfde kamer Lisette.

Een dag later stel ik vast dat ze in meer dan één opzicht 'dubbel' is. Zo lijkt ze én gevoelig en theatraal tegelijk, elke vierkante meter vloer haar podium, maar ze is ook snel weer murw of in tranen.

Vanessa Van Durme: "Ik ben een zeer emotioneel mens. Vooral vertrekken vind ik lastig. Ik moet maar mijn koffer zien staan en ik krijg het al."

U bent in uw leven veel vertrokken en aangekomen, er zijn nogal wat stappen gezet.

"De ene stap was ingrijpender dan de andere. Ooit heb ik één bijzonder onherroepelijke keuze gemaakt. Dat ging niet constant met de grootste emoties gepaard, het was gewoon doorzetten. Iets beslissen en weten: zo zal mijn leven verder verlopen. In de monoloog zegt mijn moeder, door mij gespeeld uiteraard, over de geslachtsverandering: 'Dit zal u uw hele leven achtervolgen, kind.' Ooit vroeg ze me: 'Indien je zou herbeginnen, zou je het opnieuw doen?' (stilte) In het boek schrijf ik: de prijs is wel heel hoog geweest."

Hoor ik hier twijfel over die keuze?

"Hmm, toch niet, alleen... de prijs was echt wel hoog. Het gebeurde in een tijd dat je bijna gestenigd werd als je dat deed. Ook praktisch was het amper haalbaar. Nu wordt alles geregeld, officieel, met ziekenfonds, de operaties zijn secuur, je wordt adequaat gevolgd. Toen, ach..."

...trok u naar een duister medisch centrum in Casablanca. Toch schrijft u daarover op luchtige toon: 'Ik ging een kutje kopen.'

"Ik veronderstel dat de lezer door die luchtigheid heen kan kijken."

Wat maakte u daar toen werkelijk mee?

"Ik was begin de twintig. De drang was groot, ik dacht er niet zo over na. Ik heb pas later ingezien dat ik daar ook had kunnen sterven. Maar ik ging fluitend het ziekenhuis binnen, met één woord in gedachten: eindelijk. Later pas zie je wat daar in gang werd gezet. Ik heb gelukkig een sterk karakter, ben een zelfstandig mens, ik werk. Er zijn zoveel mensen die na zo'n verandering op de sukkel geraken. Ze blijven een soort leidend voorwerp, maar dan met lange ij. Moeten van uitkeringen leven, houden nipt het hoofd boven water, het zelfbeeld is aan flarden geschoten. Ik heb steeds tegen alles geschopt. Ik kan het nog niet laten, het is een tweede natuur geworden. Het heeft me erboven gehouden."

U weigerde 'lijdend' voorwerp te worden, maar gisteravond vertrouwde u ons nog toe: 'Ik was zo'n timide manneke.' Is dat terughoudende, onzekere individu er ook uit... weggesneden?

"Ik ben vooral veranderd door theater te beginnen spelen. Het tweede personage kwam ineens tevoorschijn. Ik heb begrepen dat het bij mij zo zou blijven, theater was nodig. Dat jongetje van toen had het veel te lastig, het voelde zich slecht in zijn vel. Hij wou met poppen spelen en het mocht niet. Hij wist echt niet wat hem overkwam."

Het klassieke verhaal, quoi. U wou de jurk aan, er was een aangeboren constructiefout.

"Ik zal u de foto's laten zien. (toont) Zie hoe lieftallig, teder en schattig, dat bazeke. Een cliché, inderdaad. Veel mensen hebben tegen mijn moeder gezegd: maar madame, zo'n schoon meiske dadde gij hebt."

Wijlen uw moeder staat centraal in boek en vertoning. Kijk, mama, ik dans. De titel alleen al.

"Ik had een zeer goede moeder. Eigenlijk lijk ik veel op haar, behalve wat mijn karakter betreft. Toch iets te onstuimig. (lacht luid) Ik erfde wel haar eerlijke en rechtschapen kant. Ik heb dit huis naar haar genoemd. La maison de Gabrielle. Het is een hommage, zoals boek en stuk. Laatst was hier iemand op bezoek die mijn moeder nog gekend had. Die zei: 'Als ik met Gaby sprak, kwam altijd die liefde voor dat specifieke kind, voor jou dus, naar boven.' Dat deed me iets. Pas op, ze had ook een enorme liefde voor mijn zus, die op 36-jarige leeftijd stierf aan leukemie. Nadien heb ik mijn moeder trouwens zien wegkwijnen van verdriet.

"Over mij en mijn evolutie heeft ze zich constant afgevraagd of zij en mijn vader het wel goed hadden gedaan. Schuldgevoel. Ze bleef ook altijd met mij inzitten, leefde mee. Toen ik thuiskwam uit Casablanca schrok ze uiteraard. Maar meteen vroeg ze: 'Hebde zeer gehad?', heeft het pijn gedaan? En wat antwoordt haar kind dan. Nee. Terwijl ik had liggen kermen, daar in Marokko.

"Mijn vader was een robuuste figuur, een dokwerker. Hij heeft als eerste aanvaard dat ik me liet opereren. In de monoloog zit er een heel emotioneel moment voor mij, waar de vader zegt: 'Bon, ge zijt mijn kind en ge blijft mijn kind. Ik heb er een dochter bij.' Ook hem verloor ik. Toen hij stierf, hield hij mijn vinger vast. (stokt)"

U draagt een halsketting met drie trouwringen van de drie dierbaren die u ontvielen: zus, moeder, vader.

"En alle drie stierven ze in mijn armen. Klinkt pathetisch, maar zo gebeurde het echt. Ik heb al veel afscheid moeten nemen. Ik draag die trouwringen dicht bij mij, omdat ik besef dat de eigenaars ervan drie mensen waren die me onvoorwaardelijk graag zagen. Ik heb nog een paar vrienden waarvan ik weet dat ze me echt graag zien. Met mannen en hun graag zien... nee, daar ben ik soms bedrogen uit gekomen. Mannen, ils me font tellement peur. Misschien zeggen ze van mij hetzelfde. Ik ben een confronterend iemand, 'demandante'. Ik leef diep en intens, elke dag meer. Waarschijnlijk omdat ik voel dat het einde nadert. Niet nu, meteen, maar hoe lang loop ik hier nog rond? Twaalf jaar, vijftien jaar? Komaan, denk ik, laat ik mijn tijd niet meer verprutsen met de verkeerde mensen en de verkeerde situaties. Vooral wat de liefde betreft. Ik denk dat dat met het prostitutieverleden te maken heeft. Je denkt vaak: man, je bent in mij geweest, maar je hebt mij niet tot mijn recht laten komen, je hebt me misbruikt."

Voelt u zich een echte vrouw bij mannen?

"Je blijft transseksueel. Je wordt nooit een, tja, een échte."

Wat ontbreekt er dan?

"Van alles. Er leeft nog altijd een jongen in mij, mét dat meisje. Ik vind me een heel goede kopie van een vrouw. Ik ken mijn grenzen. Om te beginnen mis ik een baarmoeder. Ik kan geen kinderen krijgen. Ook psychologisch reageer ik anders naar mannen. Ik ga meer in de clinch met ze. Ik leg me soms node bij hen neer. Figuurlijk dan. (lacht luid)"

En wanneer speelt dat jongetje op?

"Moeilijk te zeggen, soms toont hij zijn karaktertje."

Maar hij wil niet terug in dat oorspronkelijke lichaam?

"(ferm) Nee. Maar ik betrap het jongetje soms en dan corrigeer ik mezelf. Komaan Vanessa, zeg ik dan, graag iets vrouwelijker, dank u. Een rol spelen doe ik echter niet meer, daar dient het theater voor. Mijn ziel wordt niet meer verkocht. Ik wil zijn wie ik ben, zonder te veel franje."

En dat zegt iemand die een half leven in boa's en pluimen en onder pruiken doorbracht. U hebt veel fake meegemaakt. U zat jaren in de prostitutie...

"Prostitutie is inderdaad een fake wereld, maar hebt u al eens een theatergezelschap van binnenuit meegemaakt? Ik kan u verzekeren... (lacht luid) Nu, ik ben in dát milieu terechtgekomen. Ik moest overleven, centen vinden voor de operaties. Het was erst das Fressen dann die Moral."

Een zwaar leven?

"Zeer. Op het moment zelf besef je dat niet. Later bespeur je de littekens. Positief was dat je in dat milieu jezelf kon zijn. Je kon openlijk over je geslachtsverandering en de gevolgen praten zonder gestigmatiseerd te worden. Dat was veilig. En er zaten ook veel mensen met hetzelfde probleem."

Al bleven de meeste in dat tweeslachtige hangen, een minderheid trok naar Casablanca. U beschrijft het overigens beeldend, hoe u die kliniek betrad, de dokter ontmoette, alsook zijn vrouw aan de kassa, hoe er gepingeld werd over de prijs.

"Of wat vlak daarvoor gebeurde. Toen we uit het vliegtuig stapten en de taxichauffeurs hoorden roepen. Die mannen hadden ons opgemerkt en dachten: daar heb je er weer twee, platinablond, op hoge hakken, zwierig. Meteen scandeerden ze: 'Clinique du Parc'. Het was een bekend ritje voor hen, een goed ritje, het bracht op."

En eens geopereerd, volgde de bevrijding?

"Toch niet. Vreemd was dat dat niet zoveel veranderde. Wel opvallend was hoe latere partners op die aanpassing reageerden. Heel verschillend. De ene vond het vanzelfsprekend, de andere werd meteen doodsbang, zo van wat ga ik daar (wijst naar onderen) allemaal vinden. (steekt sigaret op, inhaleert diep en lang) Het blijft u een heel leven lang achtervolgen. Het feit alleen al dat je jezelf en je lichaam altijd weer moet gaan uitleggen."

U werd na de operatie ook weer snel aan de buitenwereld overgeleverd, zonder begeleiding.

"Veel te snel ging dat. Ook fysiek heb ik daar enorme risico's genomen. Toen ik in Zaventem aankwam, stond het bloed tussen mijn knieën. Ik kreeg wel wat nazorg in België, in een abortusstraatje, zoals ze zeggen, van een verpleegster die bekend was met onze problematiek. (wuift weg) Ik kijk echter niet te veel om. Ik kijk zelden om, enkel morgen interesseert me. Hoe ik zal opstaan, wat me aan uitdaging wordt aangereikt."

Waarom dan een boek, een bundeling van herinneringen, en waarom die monoloog, die heel uw verleden hervertelt?

"Omdat ik dacht: bon, ik ben het beu om anderen dwaze dingen te zien verkopen, ik haatte het om op televisie telkens weer die aftandse sukkelaars te zien, waar het gevoel van mislukking afdroop. Ik vind trouwens dat je die mensen moet beschermen, tegen zichzelf en de buitenwereld. Nu kom ik er dus mee naar buiten, het is overdacht, afgewerkt. Het is een triestig en een mooi verhaal, maar het is compleet, alles heeft zin gehad. Er zit, nou ja, zelfs iets van een boodschap in. Al klinkt dat laatste redelijk onnozel, besef ik."

U vertelt heel intieme dingen aan de buitenwacht.

"Jawel, ik sta bloot. Op het podium zelfs letterlijk, met enkel een flinterdunne combinaison aan. Ik wou het simpel houden, zo bezoedel je de visie van de mensen niet. Het publiek kan dan eerlijk weer naar buiten treden, met een klare kijk. Het is trouwens niet ingewikkeld wat ik vertel. Ik zeg in de monoloog: 'Het zijn alleen mijn genders die een beetje door elkaar werden geschud.'"

Was u ooit kwaad wegens dat dooreengeschud geboren zijn?

"Kwaad ben ik geweest, uiteraard. Ook op God. 'Waarom laat je mij zo'n leven leiden', tier ik op de scène. 'Ik wil dat niet.' En God zegt op het einde van de voorstelling tegen mij: 'Heb je dan niet gehoord wat ik in jouw oor fluisterde op de dag van jouw geboorte?' Oh nee, zeg ik, wat? God antwoordt: 'Ik zei: I can't promise you a rosegarden.' Waarop ik weer: 'Tja, dan zal ik maar content worden met geraniums zeker?' Dat moet je dikwijls doen in het leven: als je geen rozen kunt krijgen pak dan geraniums."

U dwingt de lezers en kijkers wel om uit hun geijkte, smalle denkcarcans te treden. Je moet mee willen, doorheen gêne, vooroordeel...

"Dat is het. Ik zeg het ook zonder franje. Bijvoorbeeld: 'Mijn kut is niet nat.' 'Ik heb geen klieren van Bartholin. Tja, ge kunt niet alles hebben in 't leven.' Mijn kut is zoals het land waar ze vandaan komt: droog. Maar er is glijcrème, nietwaar? (staat op, loopt rond) Er is glijcrème die de werkelijkheid overtreft. Ieder zijn probleempje en oplossing. Vrouwen in de menopauze worden ook droog, toch."

Maar die weten de gel misschien iets moeilijker te vinden.

"(luid) Enfin, die staat hier in Privas, in de Hyper U. Het zal wel niet zijn om er uw wenkbrauwen mee in te smeren? Oei, nu sta ik weer op mijn podium zeker?"

U hebt een prachtige rol vertolkt in Allemaal indiaan van Arne Sierens en Alain Platel. In Kijk mama... speelt u zichzelf. Een ander gevoel?

"Dat valt nogal mee. Je moet gewoon professioneel blijven en je smijten. Uiteraard is dit geen rol. Ik ben wat daar staat. Ik ben echt. Maar een speciale voorbereiding vergde het niet en het zal ook heus geen kwetsuren achterlaten. Alles is verwerkt. Ik ben wel ontroerd op scharniermomenten. Ook dat is oprecht.

"Mijn grote doel blijft om hiermee zoveel mogelijk oordelen te bannen. Oordelen zijn ver-schrik-ke-lijk. Het meest pijnlijke oordeel over mij werd uitgesproken door een politieagent, toen ik vijftien jaar was. Ik ging af en toe naar een homobar en daar werden soms razzia's gehouden. We spreken over het begin van de jaren zestig. Wat in die kleine bar gebeurde, was nochtans heel onschuldig. Ik vond het veilig, in de periode van zoeken naar mijn identiteit. Ik werd echter opgepakt tijdens zo'n razzia en de dag nadien moest ik me melden op het politiekantoor. Ik werd er ondervraagd door zo'n smerig ventje, dat zei: 'En hoe kom jij daar terecht?' Ik antwoordde: 'Ik kende die bar via vrienden.' Waarop hij reageerde: 'Mensen als jij hébben geen vrienden.' Dat kerfde diep.

"Intussen heb ik een klep vanjewelste en een turboreactievermogen. Nu zou ik in dergelijke situaties een monoloog afsteken waarbij Hamlet in de schaduw komt te staan (strekt de rug, debiteert). 'Something is rotten in the state of Denmark.' Het mij zo kenmerkende verzet is daar ontstaan, in dat politiekantoor. (afgemeten) Ik - duld - het - niet. Ik zal vooroordelen nooit dulden. Mijn boek, mijn monoloog zijn uitgeschreven en uitgetierd tegengas. Aanvaard je me niet, dan is daar het deurgat en voor de rest: fuck off! Ik heb niemand iets misdaan. Ik ben alleen maar geboren. Nu, ik heb een zalig gevoel bij wat ik kan realiseren. Ik kan optreden, mijn leven uitschrijven en uitschreeuwen. Daarna is het ook volbracht, verhaal verteld, af. Ik kan niet blijven zagen, hé."

Het boek Kijk, mama, ik dans verschijnt volgende week bij Van Halewyck.

Voor info over de voorstelling Kijk mama, ik dans zie www.fransbrood.com

Een rol spelen doe ik niet meer, daar dient het theater voor. Mijn ziel wordt niet meer verkocht. Ik wil zijn wie ik ben, zonder te veel franje

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234