Donderdag 29/09/2022

Lang leze men Reve

Het is niet onopgemerkt gebleven: vijftig jaar 'De Avonden'

Eric Rinckhout

Alle goede revianen hebben tussen 22 december en oudejaar De Avonden wederom herlezen, a rato van één hoofdstuk per dag, zoals de traditie het voorschrijft. En afgelopen maand hebben ze dat zeker gedaan: het boek was toen vijftig jaar oud.

Naar aanleiding van het halve-eeuwfeest welde ook een stroom publicaties op - het ene schrijfsel al wat belangrijker dan het andere. Zo werd de bundel 23 brieven aan Frits van Egters van Thom Hoffman, de acteur die Van Egters speelde in de verfilming van De Avonden, herdrukt en aangevuld met 7 brieven van Gerard Reve aan Thom Hoffman (en ook werd er stiekem een kattebelletje van Hoffman zelf ingesmokkeld). De brieven van Thom 'Ik ben geen schrijver' Hoffman zijn een verkapt dagboek dat hij tussen december 1988 en september 1989 bijhield tijdens de opnamen van de film. De nu toegevoegde epistels van Reve staan op zichzelf en zijn gelukkig interessanter dan het oppervlakkige geëmmer van de "Hoogbewonderde Filmheld" - en geestiger. Zo deelt Reve ons op de hem eigen wijze mee dat hij zijn boek onverfilmbaar acht, omdat het "een vrijwel statische monoloog" is, "hebbende een bouw die filmisch tegenwoordig niet erg gewaardeerd wordt, ik bedoel een verhaal zonder nachtclubs, achtervolgingen in automobielen, ongetrouwde personen die het zo maar met elkaar doen, iemand die uit het raam springt, en brandstichting".

Eind vorig jaar liet Mirjam Rotenstreich een dun maar interessant boekje verschijnen over de mogelijke invloed van Tolstoi op het slot van De Avonden. Als uitgangspunt voor dit secure literair-archeologische werk neemt zij een notitie van de jonge Simon van het Reve (op tweede kerstdag 1946) waarin die naar graaf Leo Tolstoi en meer bepaald naar diens boek De dood van Iwan Iljitsj verwijst. Het duurt even voor Rotenstreich ter zake komt, maar in die aanloop gunt zij ons een ruime blik op het gezin en vooral vader Van het Reve, diens communistische sympathieën en grote belezenheid in en kennis van de Russische literatuur. Rotenstreich beschouwt niet alleen het slot van De Avonden in het licht van Tolstois Iwan Iljitsj (en dan nog specifiek in de vertaling van Tom Eekman van 1946), maar merkt ook ruimere parallellen tussen de twee boeken op. Een aannemelijke en meeslepende analyse. Rondom Reve is een bijzonder persoonlijke bijdrage van Guus van Bladel tot de biografie van Reve. Tussen 1972 en 1976 (na het einde van de Woelrat- en Tijgetje-periode en voordat Reve 'definitief' naar Frankrijk vertrok) nam de volksschrijver zijn intrek in Van Bladels huis in het Limburgse Weert. Van Bladel, die een Reve-bibliotheek bezit met ongeveer 700 verschillende items, heeft in het fraai uitgegeven en met zeldzame foto's verluchte boekje een reeks beschrijvingen samengebracht van belangrijke personen uit de entourage van Reve. Het zijn stuk voor stuk warme, met veel inleving en sympathie geschetste portretjes van onder meer vader, moeder en 'geleerde broer' Van het Reve, Reves ex-echtgenote Hanny Michaelis en uitgever Johan Polak.

Hans Hafkamp schreef met Ik haat Amsterdam... Amsterdam is een gedoemde stad een literaire wandeling door het Amsterdam van Reve. Al in 1970 verliet de schrijver zijn geboortestad. Intussen woont hij in Machelen-aan-de-Leie. Reve was al heel vroeg aangestoken door de verhuiswoede en heeft op zeer vele adressen in Amsterdam gewoond - een goudmijn voor een gids. Toch zijn vooral de hoofdstukken die Hafkamp wijdt aan de uitstapjes in De Avonden en aan Betondorp (het decor van Werther Nieland) echt interessant.

Voor de collectioneur schreef antiquaar Piet van Winden het boekje Zelf Reve Verzamelen, dat door allerlei tegenslag een gelegenheidsuitgave is geworden met een zogeheten first day cover. Het boekje is intussen zelf dus een te koesteren kleinood geworden dat slechts in beperkte oplage werd uitgebracht. De schrijver maakt zich evenwel sterk dat op deze editie, die per Reve-titel het omslag van de eerste druk in kleuren en een korte drukgeschiedenis bevat, binnenkort gevolgd wordt door een tweede deel dat een complete, kloeke doe-het-zelfgids voor de verzamelaar zal zijn. Zonder de fouten die er nu nog in staan.

In het zog van al deze publicaties is ook de derde druk verschenen van Reves Verzamelde gedichten. Met onsterfelijke regels als "Al mijn werk wordt oud papier, / doch dit hindert mij geen zier: / zo het strekt, door Uw erbarmen, / tot een hulp in nood der armen".

En dan is er ten slotte nog een nieuwe correspondentiebundel. Met niks begonnen bevat brieven die Reve en de Nederlandse acteur Willem Nijholt tussen 1967 en 1991 wisselden. Het (ongeveer een derde van deze publicatie omvattende) aandeel daarin van de "Lieve lichtgrijze Fluwelen Jonge Jakhals", "In ketenen geil gemaakte, Gemartelde Gevangene & Rijslaaf", zoals Reve Nijholt aanvankelijk aanspreekt, valt nogal tegen. Dat Nijholt weinig tot niets opmerkelijks te melden heeft is nog tot daar aan toe. Erger is dat hij zo beroerd formuleert, in een stijl die zucht onder de stoplappen en de clichés ("Lieve grote Broer, 't papier is vol, ik denk veel aan je en hoop je in Holland weer te zien").

Reve zelf, al is ook hij in de meeste van deze brieven niet echt op dreef, verschaft de lezer dan toch altijd nog een stuk meer plezier. Een staaltje beeldend revisme als dit is tenslotte nooit weg: "Als ik (...) terstond mijn midwinterhoren tussen zijn puimstenen grafheuvels was gaan slijpen, dan had ik stellig heel verlangend & teder aan jou gedacht, mooie aanbeden Lieve sterke Jongensbeer."

Alles samen evenwel is Met niks begonnen weinig opzienbarend en vooral meer van het ondertussen uitentreuren bekende zelfde, al behoeden de stijl en de af en toe buitengewone formuleerkunst van de in deze brieven onvermoeibaar sjansende volksschrijver de bundel nog net voor totale onbeduidendheid.

Thom Hoffman, 23 brieven aan Frits van Egters & Gerard Reve, 7 brieven aan Thom Hoffman, De Bezige Bij, Amsterdam, 181 p., 590 frank. Mirjam Rotenstreich, Over den titel dienen wij ons geen zorgen te maken. Het slot van De Avonden in het licht van Tolstoi, De Bezige Bij, Amsterdam, 76 p., 350 frank. Guus van Bladel, Rondom Reve. Portretten en miniaturen rondom Gerard Reve, Van Buuren Uitgeverij, Weert, 93 p., 695 frank. Hans Hafkamp, Ik haat Amsterdam... Amsterdam is een gedoemde stad, Bas Lubberhuizen, Amsterdam, 96 p., 495 frank. Piet van Winden, Zelf Reve Verzamelen. Een handleiding tot een fatsoenlijke collectie, De Botermarkt, Leiden, 80 p., 495 frank. Gerard Reve, Verzamelde gedichten, Veen, Amsterdam/Antwerpen, 141 p., 495 frank. Gerard Reve/Willem Nijholt, Met niks begonnen. Correspondentie, Veen, Amsterdam/Antwerpen, 142 p., 495 (pb.), resp. 700 frank (geb.).

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234