Vrijdag 01/07/2022

Leer mij piraten kennen

Bert Wagendorp over Piet Hein, Johnny Depp en Somalische zeerovers

Leer mij piraten kennen, in mijn bloedeigen dochter stroomt piratenbloed. Niet van mij, godzijdank, maar via haar moeder, die een afstammeling is van Claes Compaen (1587-1660), de zeer beruchte Barbarijse zeerover. Joho! Claes Compaen werd geboren in Oostzaan, ten noorden van Amsterdam in de streek langs de rivier de Zaan. Hij kocht in Hoorn de ‘Walte’ en veranderde het in een piratenschip. In totaal enterde hij 350 schepen, die hij te gelde maakte aan de Ierse kust of in Noord-Afrika.Daar, vanuit steden als Tunis, Tripoli en Algiers, waren veel meer uit de Lage Landen afkomstige zeerovers actief. In 1617 werd Suleyman Reis admiraal van de Algerijnse kapersvloot - eigenlijk heette hij Dirkie de Veenboer en hij kwam uit Hoorn. Zijn rechterhand was Murad Reis, wiens echte naam Jan Janszoon luidde en die was geboren in Haarlem. Ze hadden in Marokko eerder gewerkt voor Simon Simonsz. de Danser, die een paleis op de Marokkaanse kust bezat en die uit Dordrecht kwam.‘Allen die willen te kaap’ren varen, moeten mannen met baarden zijn!’De beroemdste Barbarijse zeerover heette Khair ad Din, de man die uit naam van de Ottomaanse sultan Algiers tot een piratennest maakte. We kennen nog vooral zijn bijnaam: Barbarossa, Roodbaard - in Istanbul vind je nog altijd de naar hem vernoemde Barbaros Boulevard.Barbarossa was een van de inspiratiebronnen voor de strip Roodbaard van de Belgische stripauteurs Charlier en Hubinon. En die Roodbaard inspireerde Goscinny en Uderzo er weer toe in de Asterix-albums ook een Roodbaard op te voeren, die voortdurend tot zinken werd gebracht. “‘meinen aan stuu’boo’d!”

Romantische mythe

Daar zijn we allang in de romantische mythe van de piraterij terechtgekomen. Het is met piraterij een beetje als met de maffia. Daarvan is in boeken en films - en strips! - ook een beeld geschapen dat ver bezijden de waarheid ligt en waarin wreedheid en hebzucht van een romantisch sausje werden voorzien. Met The Godfather van Coppola als artistiek hoogtepunt.Zo is het met de zeeroverij ook, gevoed door rijke verbeelding en een hang naar vrijbuiterij die weinigen van ons vreemd is. Het deugt van geen kant maar er zit ook iets romantisch aan.Zoals de boekaniers in Treasure Island van Robert Louis Stevenson zaten te slempen in de kaperskroegen van de Cariben, mannen met een fles rum en een heet piratenliefje op elke knie - dat had iets aantrekkelijks. Johnny Depp in Pirates of the Caribbean, ook aardig. De drie Pirates of the Caribbean-films met Johnny Depp hebben meer opgebracht dan alle moderne piraten van de zeven zeeën ooit bij elkaar zullen roven: alleen de laatste, At World’s End, al bijna een miljard dollar. Volle zalen; geen romantischer wreedheid dan de zeeroverij. Vermoedelijk zijn de piraat en de maffiaboss archetypische vrijheidssymbolen waarmee we ons ingekapselde bestaan vol regels en moraal dragelijk maken. Toen de in 2008 voor de kust van Somalië de olietanker Sirius Star werd gekaapt, noemde The Economist dat de grootste zeeroof ooit. Fascinatie voor piraten is universeel en van alle tijden. Zelfs The Economist schreef bewonderend dat de kapers van de Sirius Star op volle zee aan lange touwen bijna honderd meter omhoog klommen, ‘even hoog als de Big Ben’. Joho!Maar als je met je schip op duizend ogenschijnlijk veilige kilometers voor de Somalische kust vaart en je ziet opeens een razendsnel bootje met tot op de tanden gewapende mannen op je afkomen, dan piep je natuurlijk wel anders.

Piet Hein

Er zat voor 80 miljoen dollar olie in de Sirius Star. Eindelijk eens een vergissing van het onfeilbare blad. In 1628 kaapte Piet Hein de zilvervloot van de Spanjaarden, ter waarde van 11.509.524 gulden, omgerekend naar 2009 ongeveer een half miljard euro. Knap staaltje, waarvoor onze Piet nog altijd uitbundig wordt geprezen, met name in volle voetbalstadions waar het volk bij een voorspoedig wedstrijdverloop nog wel eens de Zilvervloot wil laten binnenvaren. Piet Hein was luitenant-admiraal in dienst van de West-Indische Compagnie, een onderneming die was gespecialiseerd in kaapvaart en slavenhandel.Met het geld van de Zilvervloot financierde Frederik Hendrik ‘de Stedendwinger’ het cruciale beleg van ’s-Hertogenbosch, dat door historici wel wordt gezien als de beslissende wending in de Tachtigjarige Oorlog.Wij, Nederland, zijn een natie gebouwd op piraterij en roof. Overigens voer Piet Hein in juni 1629 weer uit, ditmaal om in opdracht van de Staten van Holland de Oostender kapers een lesje te leren. Op 17 juni werd hij aan zijn schouder getroffen door een achtpondskogel uit het kanon van een Vlaams piratenschip en was op slag dood.Joho!

De mooiste meisjes

De piraterij is helemaal terug - als zij al ooit is weggeweest. De eerste negen maanden van 2009 werden er wereldwijd 306 aanvallen op schepen gerapporteerd, tegen 293 over heel 2008. Daarvan werden er 34 echt gekaapt. Dat gebeurde vooral voor de kust van Somalië, in de Hoorn van Afrika. Het oude piratennest is ook terug. De haven van anarchie, waar de piraten hun winst verbrassen en zich baden in de nieuw verworven rijkdom. In TheNew York Times stond een tijdje geleden een reportage uit het ‘piratennest’ Boosaaso in Somalië. Er was een twee dagen durende bruiloftspartij met volop geitenvlees en wilde zeeroversdansen. Er kwam een meisje van 21 aan het woord dat zich gelukkig prees dat ze sinds kort ook verkering had met een piraat. Begrijpelijk. Je wilt toch het beste voor je kind, als aanstaande moeder in Boosaaso. Een fatsoenlijk dak boven je hoofd, een leuk autootje voor de deur en niet elke dag hetzelfde rantsoentje van de hulporganisaties. Je ziet je kind niet graag sterven van de honger of aan een nare ziekte. Dat betekent dat je op zoek moet naar een piraat, het enige beroep met toekomst en een goed salaris. Piraten krijgen daarom ook de mooiste meisjes. In Somalië kun je nog met goed fatsoen piraat worden. Het kan ook omdat het land sinds 1992 in staat van volledige chaos en anarchie verkeert - en dan nemen nu eenmaal de piraten het heft in handen, ter land en ook op zee.Die anarchie leidde er onder meer toe, dat in de wateren voor de kust van Somalië grote buitenlandse vistrawlers vrij spel kregen, grote commerciële vloten die vooral achter tonijn aanjoegen. Voor de lokale vissers bleef er weinig te vissen over. Ik wil niet zeggen dat je dan maar moet zeeroven; ik zoek naar een verklaring. Toen ik vorig jaar in de Volkskrant schreef dat ik, was ik in Boosaaso geboren, misschien ook wel piraat was geworden, kwam me dat op woedende reacties te staan. Waar ik mee bezig was. Zat ik hier piraterij goed te praten? Brak ik een lans voor de terreur van de zee? Dat niet. Maar als je alleen nog maar lege netten uit zee haalt en je ziet even verderop de volgeladen schepen voorbij stomen op weg naar landen vol rijkdom en overvloed, toevallig dezelfde landen die ook jouw tonijn uit zee hebben getakeld, wat doe je dan?Wat doe je dan? Wat heb je nog te verliezen? En wat valt er niet allemaal te winnen, daar op zee? De zee geeft, de zee neemt. Als het geen tonijn meer is dan toch losgeld. De vis wordt duur betaald, maar een schip plus bemanning altijd nog duurder.

Liever visser dan piraat

Ik vermoed dat de meeste mensen, ook in Somalië, uiteindelijk liever visser zijn dan piraat. Dus als we willen dat het ophoudt, met die zeeroverij, dan moeten we niet alléén de marine er achteraan sturen. Dan moeten we ons ook afvragen waarom die jongens met gevaar voor eigen leven een schip enteren en omhoog klauteren. Vaak uit pure hebzucht, ongetwijfeld. Maar ook de wanhopige zal meeklauteren - misschien zijn hebzucht en wanhoop wel broer en zus.Ik denk dat piraterij het vuile gezicht is van een wereld waar van alles niet deugt, waar rijkdom en macht tamelijk oneerlijk zijn verdeeld en waar mensen besluiten op eigen houtje de balans een beetje te herstellen. Overigens is het Claes Compaen goed afgelopen - vanuit moreel oogpunt beschouwd althans. Hij keerde terug naar Oostzaan, betoonde zijn spijt voor alle begane misdaden en stierf op 73-jarige leeftijd - arm als een kerkrat.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234