Dinsdag 04/10/2022

Leve de zinsverbijstering

Het Ropsmuseum in Namen verkent verder de grens tussen kunst en gekte met een knappe tentoonstelling over surrealisme en outsider art.

In Namen wordt bewezen dat artistieke creativiteit en waanzin heel veel met elkaar te maken hebben. Na een geslaagde tentoonstelling over hysterie rond 1900 pakken ze er het surrealisme en de outsiderkunst aan. De titel dekt perfect de lading: Loss of control II verwijst even goed naar de (vermeende) spontaneïteit waarmee kunst wordt gemaakt als naar de gelijknamige tentoonstelling die Jan Hoet in 2009 brouwde in het MARTa Herford Museum. Daar haalde curator Xavier Canonne, directeur van het Fotomuseum in Charleroi en specialist van het surrealisme, zijn mosterd.

Seksspeeltje

Voor het Ropsmuseum is deze expositie zowat een première: voor een keer vind je nergens een verwijzing naar huiskunstenaar Félicien of naar de kunst van het fin de siècle. Canonne put gretig uit twee andere inspiratiebronnen. Hij zet de surrealisten uit het interbellum in het zonnetje en doet een royale greep in de schatkamer van de outsiderkunst, met werken die - opvallend vaak door vrouwen - in psychiatrische ziekenhuizen zijn gemaakt. De tekeningen, schilderijen, collages en objecten zijn vrolijk door elkaar gegooid, en dat is goed: deze bipolaire toverlantaarn levert fijne beelden, onverwachte bruggetjes en enkele ontdekkingen op.

Vertrekpunt is de fascinatie van de surrealisten voor de hysterie. Alles wat met seks en het onbewuste te maken had, is een godsgeschenk voor dit zootje ongeregeld - vooral mannen, natuurlijk. In 1928 vieren André Breton en Louis Aragon in hun lijfblad La Révolution surréaliste het 50-jarige bestaan van 'de grootste poëtische ontdekking van de late 19de eeuw', de hysterie. Wat dokter Charcot in zijn Parijse gesticht La Salpêtrière bij zijn vrouwelijke patiënten had geobserveerd, spreekt nog altijd tot hun verbeelding.

Voor de surrealisten is de hysterische waan een strategie om de rede schaakmat te zetten en vrije baan te geven aan de creativiteit. Net als kunstenaars houden krankzinnigen zich op in de marge. De dichter Artaud beschouwt gekken als slachtoffers van de maatschappij of 'dwangarbeiders van het gevoel'. Wat doorgaans waanzin heet, is voor Breton en co. geen pathologie maar een expressiemiddel dat zijn gelijke niet kent.

De surrealisten nemen hun wensen voor werkelijkheid, maar wat zij exposeren wortelt inderdaad in een hysterische schimmenwereld. Hun blad Minotaure onderzoekt de pijngrens van de extase en publiceert de bizarre foto's die Hans Bellmer maakt van zijn beroemde pop. Als knuffel of seksspeeltje speelt het ding een dubbelzinnige hoofdrol in de fotoreeks Les jeux de la poupée uit 1936. Bovendien is de pop een politiek statement: Bellmer wilde een object uitvinden dat nooit door het naziregime kon gerecupereerd worden. Nog beklemmender zijn de tekeningen van zijn geliefde, de schrijfster Unica Zürn. Op een ervan noteert zij 'Vive la dépression nerveuse !!! Es lebe die Melancholie'. Enkele jaren later pleegt ze zelfmoord.

Met Zürn belanden we bij de art brut, de dubbelzinnige benaming die Jean Dubuffet in 1945 bedacht voor de creaties van psychiatrische patiënten en outsiders. Veel van wat zij maken lijkt op kindertekeningen, halfautomatische droedels of knutselwerkjes. Er zitten schatten tussen: een fauvistische aquarel van Lucie Maquet uit 1914, de obsessief blauwe inkttekeningen van Laure Pigeon uit de jaren vijftig of een filmversie van de beruchte collagereeks La femme 100 têtes van Max Ernst.

Let ook op de wandteksten in de zalen. Ze vervagen waar je bijstaat. Zoals alles wat hier is samengebracht, houden zij zich op in de schemerzone tussen eros en thanatos, zin en waanzin, droom en daad.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234