Vrijdag 30/09/2022

Leven en lopen tegen de stroom in

Het communisme kreeg langeafstandsloper Emil Zatopek niet onder de knoet, een hersenbloeding wel

Emil Zatopek 1921 - 2000

Toegegeven, zijn loopstijl zag er niet uit. Langeafstandsloper Emil Zatopek behaalde wel achttien wereldrecords en een ongeëvenaarde trilogie op de Spelen van Helsinki '52: in een week behaalde hij goud op de marathon, de vijf en de tien kilometer. Ook naast de atletiekpiste leefde 'de Tsjechische locomotief' met dezelfde gedrevenheid: zijn kritiek op de Russische inval als antwoord op de Praagse Lente kostte hem jarenlang vernedering.

Het werkwoord 'schokschouderen' zou uitgevonden kunnen zijn door Emil Zatopek. De militair schraapte met zijn spikes door de rode sintelbaan, zijn stijl werd omschreven als "hollen met een schorpioen in elke voet". Als hij liep, leek Zatopek ook hevig te lijden. Een wijd opengesperde mond en verbeten gelaatstrekken waren zijn handelsmerk, samen met het zegegebaar, want eind jaren veertig, begin jaren vijftig was Zatopek hors categorie.

De sleutel tot het succes? Hij trainde niet alleen harder dan de concurrenten, maar ook anders. Zatopek was de eerste afstandsloper die zweerde bij intervaltrainingen. In plaats van eentonig te ploeteren aan eenzelfde tempo, liep hij bijvoorbeeld 100 keer 400 meter. Veertig kilometer per dag, inderdaad. Hij schuwde het labeur niet. En had hij geen loopschoenen? Dan maar met legerlaarzen. "In het begin verklaarden zijn medelopers hem gek", zegt Lucien Hanswijk, een van de Belgen die ooit de eer had om Zatopek te bekampen. Hanswijk raakte in de ban van de atleet en legde een archief aan over Zatopek. "Hij werd gedwongen het bos op te zoeken in plaats van te trainen op de piste, omdat hij uitgelachen werd om zijn trainingsmethodes."

Het gelach verstomde snel. In de eerste naoorlogse Spelen van Londen '48 had de Belg Gaston Reiff hem nog geklopt op de vijf kilometer, maar van '49 tot en met '51 bleef hij ongeslagen, 69 wedstrijden lang. Maar vooral de Olympische Spelen van Helsinki '52 blijven bij: als opwarmer behaalde hij goud op de tien kilometer, en passant won hij de vijf kilometer en ter afsluiting zegevierde hij op de marathon. De eerste marathon die hij ooit liep. Minutenlang scandeerde het Finse publiek zijn naam. Zijn echtgenote Dana Zatopkova, op dezelfde dag geboren als Zatopek, maakte de euforie compleet toen ze goud pakte in het speerwerpen.

In '58 beëindigde hij zijn atletenbestaan en wilde hij een carrière uitbouwen in het leger. Zijn politieke oprispingen kwamen hem duur te staan. Als atleet baarde hij al opzien met zijn uitspraken in een tijd dat de Koude Oorlog op een vriespunt was beland. Bijna had Zatopek de Spelen gemist omdat hij zich solidair had verklaard met Stanislav Jungwirth, een atleet die uit de nationale ploeg was gezet omdat zijn vader als anticommunist gevangen zat. Om een internationale rel te vermijden, kreeg het duo in extremis de toelating naar Finland af te reizen.

In '68 veroordeelde Zatopek openlijk de Russische inval in Praag en stak hij zijn sympathie voor de liberale ideeën van Alexander Dubcek en de Praagse Lente niet onder stoelen of banken. Gevolg: in '70 werd hij ontslagen uit de Communistische Partij, mocht hij zijn titel van luitenant-kolonel inleveren en werd hij gedurende zes jaar verbannen naar een afgelegen uraniummijn. Zatopek toonde berouw. Nooit zou hij nog spreken over '68. Hij werd 'gerehabiliteerd' en kreeg een postje op het archief van het nationaal sportcentrum in Praag.

Met zijn gezondheid ging het echter van langsom slechter: Op 30 oktober van vorig jaar werd hij in het ziekenhuis opgenomen met een hersenbloeding. Hij stierf afgelopen woensdag. Aan populariteit heeft hij nooit ingeboet. Ooit, herinnert Lucien Hanswijk zich nog, stond zijn wagen fout geparkeerd omdat hij haastig een boodschap moest doen. "De politie was al bezig een boete uit te schrijven toen Zatopek de winkel buitenwandelde. Toen de politie zag dat het zijn wagen was, werd het proces-verbaal gelijk vernietigd."

Hans Jacobs

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234