Woensdag 10/08/2022

Londen 1851, de dageraad van het moderne schaaktoernooi

Van onze medewerker

Wouter Janssens

150 jaar geleden, in 1851, vond in Londen de wereldtentoonstelling van industrie, architectuur en kunst plaats. Bezoekers uit de gehele westerse wereld trokken naar de hoofdstad van het Britse rijk om er kennis te maken met de nieuwste trends en ontwikkelingen. Uit die periode dateert het Crystal Palace. Bij die gelegenheid werd ook het eerste internationale schaaktoernooi georganiseerd volgens de spelregels zoals we ze nu kennen.

Het evenement werd georganiseerd door Howard Staunton (1810-1874). Nadat Staunton in 1843 de Fransman Saint-Amand in een revanchetweekamp overtuigend met 13-8 verslagen had, beschouwde deze flamboyante edelman zichzelf als de sterkste schaker ter wereld, een mening die door vele van zijn tijdgenoten gedeeld werd.

Staunton is ongetwijfeld één van de kleurrijkste schaakpersoonlijkheden van de 19de eeuw. Hij werd gefortuneerd geboren als onwettige zoon van de vijfde graaf van Carlisle. Staunton was bijna 1,90 meter lang, erg groot voor die tijd. Tijdgenoten schilderen hem af als een arrogant en tegelijk elegant man.

Stauntons verdiensten voor het schaakspel zijn aanzienlijk. In 1841 richtte hij het eerste Engelse schaakmagazine op (The Chess Player's Chronicle), in 1847 schreef hij een baanbrekend boek (The Chess Player's Handbook) en de organisatie van het eerste internationale schaaktoernooi van 1851 zou de aanzet vormen voor evenementen over de gehele wereld.

Zijn grootste bijdrage is echter ongetwijfeld het design van schaakstukken waaraan hij zijn naam schonk. Het wordt nu nog universeel aanvaard als dé standaard op internationale wedstrijden. Vrijwel niemand weet echter dat kunstenaar Nathaniel Cook in feite de echte designer van de Staunton-schaakstukken is. Cook nam in 1849 een patent op zijn ontwerp, maar Staunton bracht er enkele kleine wijzigingen in aan en introduceerde het aan schakers over de hele wereld.

Op zijn toernooi nodigde Staunton de sterkste schakers van Europa uit: uit Duitsland kwamen Mayet en Anderssen, uit Hongarije Lüwenthal en Szèn, uit Frankrijk de Russische émigré Kieseritzky. Het 16-koppige deelnemersveld werd gecompleteerd door de thuisspelers Staunton, Wyvill, Williams, Captain Kennedy, Bird, Newham, Lowe, Mucklow, Horwitz, Brady en E. Kennedy. Deze laatste twee vervingen de Russen Jènisch en Sjoemov, en jammer genoeg ontbraken ook von der Lasa, Petroff en Saint-Amand op het appèl. Het prijzenfonds bedroeg 500 pond, in die dagen een enorme som.

In afwezigheid van Stauntons oude Franse rivaal Pierre Charles Fournier Saint-Amant (naar aanleiding van de goldrush naar Californië afgereisd!) was Staunton de onbetwiste favoriet. Maar het zou anders lopen. De zestien deelnemers werkten een KO-toernooi af en in de eerste ronde rolden al enkele belangrijke koppen. De eindzege ging zonder discussie naar de relatief onbekende Duitse onderwijzer Adolf Anderssen (1818-1879).

In de eerste ronde versloeg Anderssen Lionel Kieseritzky met 2,5-0,5. Daarna ging de Hongaar Josef Szèn voor de bijl met 4-2. Dat Anderssen allerminst overtuigd was van zijn kansen op de eindzege, bewijst dat hij voor zijn match met de Hongaar afsprak om een derde van het prijzengeld te delen als een van hen beiden de eindzege zou behalen. Na de wedstrijd tegen Szèn was iedereen overtuigd van Anderssens kwaliteiten, maar toch werd zijn 4-1-zege in de halve finale op Staunton als een sensatie ervaren. De overwinning had zelfs nog groter kunnen zijn want in de partij die hij verloor, stond Anderssen compleet gewonnen en overzag hij een mat in één zet.

In de finale moest Anderssen het opnemen tegen Marmaduke Wyvill, een lid van het Brits Lagerhuis en een sterk speler. Wyvill bood hevige weerstand en slaagde erin om Anderssen twee keer te verslaan. Maar Anderssen won de match met 4,5-2,5, het toernooi en de hieraan verbonden zilveren beker & eerste prijs van 183 pond. Met zijn fantasierijke aanvallende spel zou Anderssen ruim vijftien jaar als de beste schaker ter wereld beschouwd worden.

In dit eerste schaaktoernooi waren een aantal zaken nog niet goed geregeld. Zo bestond er geen tijdslimiet. Ook het spelpeil was naar hedendaagse standaarden bescheiden. Toch werd in een vrije partij na afloop van het toernooi in Simpsons on the Strand misschien wel de beroemdste schaakpartij aller tijden gespeeld, die bekend is gebleven als "De onsterfelijke partij". De laatste fase van deze partij met een dubbel torenoffer werd getoond in de film The Blade Runner:

Wit: Anderssen

Zwart: Kieseritzky 1. e4 e5 2. f4 exf4 3. Lc4 Dh4+ 4. Kf1 b5!? (Een interessante gedachte: de loper wordt van de gevaarlijke diagonaal weggejaagd via een pionoffer en tegelijkertijd wordt veld b vrijgemaakt voor Lc8, wat de zwartspeler later lijkt te vergeten.) 5. Lxb5 Pf6 6. Pf3 Dh6 7. d3 Ph5 (Dreigt Pg3+ met materiaalwinst, maar verwaarloost zijn ontwikkeling.) 8. Ph4 Dg5 9. Pf5 c6 10. Tg1! cxb5 11. g4! Pf6 12. h4 Dg6 13. h5 Dg5 14. Df3 Pg8 15. Lxf4 Df6 16. Pc3 Lc5? 17. Pd5 Dxb2 18. Ld6! Lxg1 (Op Lxd6 volgt 19. Pxd6+ Kd8 20. Pxf7+ Ke8 21. Pd6+ Kd8 22. Df8 mat, maar Dxa1+ 19. Ke2 Db2! biedt goede verdedigingskansen. Nu volgt één van de beroemdste combinaties uit de schaakgeschiedenis.) 19. e5!! (Snijdt de zwarte dame af van de verdediging en dreigt 20. Pxg7+ Kd8 21. Lc7 mat.) Dxa1+ 20. Ke2 Pa6 21. Pxg7+ Kd8 22. Df6+! Pxf6 23. Le7 mat.

Wit: Staunton

Zwart: Anderssen 1. e4 e5 2. Pf3 Pc6 3. Lc4 Lc5 4. d3 d6 5. c3 Pf6 6. Lg5 0-0 7. Pbd2 a6 8. a4 La7 9. b4 (Deze interpretatie van de Italiaanse opening doet modern aan!) Pe7?! 10. Lxf6 gxf6 11. Ph4 c6 12. Df3 d5 13. Lb3 Dd6 14. 0-0 Kg7 15. Tad1 Le6 16. Lc2 Pg6 17. Pf5+ Lxf5 18. exf5 Pe7 19. Dh5 Kh8 20. Kh1 Pg8 21. f4 Tae8 22. fxe5? (Een onbegrijpelijke ruil die de elasticiteit van de zwarte stelling versterkt; na meteen Tf3 heeft zwart een aartsmoeilijk verdedigingskarwei voor de boeg.) fxe5 23. Tf3 f6 24. g4 Te7 25. h4 Lb8 26. Th3 Td8 27. Tg1 Tg7 28. g5 Tdd7 29. g6 La7 30. Tg2 Tde7 31. De2 Dd7 32. Dh5 Te8 33. Tf3 Pe7 34. Pf1 Pc8 35. Ph2 e4 (De witte aanval is hopeloos vastgelopen en zwart lanceert een tegenoffensief.) 36. dxe4 dxe4 37. Tf1 e3 38. Lb3 Dd3 39. gxh7 De4 40. Pf3 e2 41. Te1 Txg2 42. Kxg2 Te7 43. Le6 Pd6 44. Kh3 Tg7 45. Pg5 fxg5 46. Dxe2 Dxh4+ 47. Kg2 Pe4! 48. Lg8 Dg3+ en wit geeft op.

Wit: Staunton

Zwart: Horwitz 1. c4 e6 2. Pc3 f5 3. g3 Pf6 4. Lg2 c6 5. d3 Pa6 6. a3?! Le7 7. e3 0-0 8. Pge2 Pc7 (Extra verdediging van het belangrijke punt d5, een concept dat in de eerste helft van de 20ste eeuw door Nimzovitsj gepropageerd werd onder de naam 'Überdeckung'. Net als het Siciliaans was deze Hollandse opening reeds erg populair in 1851!) 9. 0-0 d5 10. b3 De8 11. Lb2 Df7 12. Tc1 Ld7 13. e4! (Staunton voelt goed aan dat de voorwaarden vervuld zijn om het spel te openen.) fxe4 14. dxe4 Tad8 15. e5 Pe8!? (Pg4 16. Pf4 Pxe5 17. cxd5 exd5 18. Pxd5) 16. f4 dxc4? (Dit opgeven van het centrum is positionele capitulatie, maar ook na andere zetten heeft wit groot voordeel.) 17. bxc4 Lc5+ 18. Kh1 Le3 19. Tb1 g6? 20. Db3 Lc8 21. Pe4 Lb6 22. Tbd1 Pa6 23. Dc3 Txd1 24. Txd1 Pc5 25. Pd6 Dc7 26. Dc2 Pg7 27. g4! De7 28. Ld4 Dc7 29. a4 Pa6 30. c5 La5 31. Db3 b6 32. Pe4 bxc5 33. Pf6+! Kh8 34. Dh3! Pe8 35. La1 Pxf6 36. exf6 Kg8 37. Le5 Db7 38. Le4 Df7 39. Pg1 Ld8 40. g5 Lb7 41. Pf3 Te8 42. Ld6 Lxf6 (Wanhoop.) 43. gxf6 Dxf6 44. Pg5 Dg7 45. Le5 De7 46. Lxg6 en zwart geeft op.

Wit: Kc1, Tf4, Tg3, Lc4, Lg7, Pc3, pia2, b2, c2, e5, g2, h2.

Zwart: Kh7, Da5, Td8, Tf8, Le8, Le7, pia7, b7, e6, f7. 1. . Dxc3 2. Txc3 (of bxc3 La3+ 3. Kb1 Td1 mat.) 2. . Lg5 3. Lxf8 Lxf4+ 4. Kb1 Td1 mat.

Anderssen (1846)

Wit: Ke7, Db1, Tb8, Td8, pia3, b3.

Zwart: Ka5, Lb5, Pe8, Pg5, pia6, d2, e2, f2, g4.

Wit speelt en geeft mat in ten hoogste vijf zetten.

Stauntons grootste bijdrage is ongetwijfeld het design van schaakstukken

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234