Maandag 04/07/2022

Meer dan helft van armen vraagt geen leefloon

Meer dan de helft tot 75 procent van de mensen die recht hebben op een bestaansminimum (nu leefloon), doet daar geen beroep op. Dat blijkt uit een studie van Ides Nicaise en Steven Groenez van het hoger Instituut voor de Arbeid die De Morgen kon inkijken. Een rondvraag van de armenvereniging ATD Vierde Wereld België bevestigt de cijfers. De vorsers willen dat OCMW's verplicht worden hun cliënten actief op te sporen.

Leuven

Van onze medewerker

Nico Krols

'De studie slaat op de periode 1993 tot 1995, maar die situatie is inmiddels wellicht niet veranderd", zeggen Nicaise en Groenez. Zij namen de Belgische sociale vangnetten onder de loep. Ze deden dat op vraag van de Europese Unie en van federaal minister van Maatschappelijke Integratie Johan Vande Lanotte (SP.A).

Tien procent van de Belgen moet ooit tijdelijk rondkomen met een inkomen dat lager ligt dan het bestaansminimum, maar slechts een derde tot de helft van hen ontvangt ook effectief een leefloon van het OCMW. Er zijn verschillende redenen waarom armen de weg naar het OCMW niet (willen) vinden. Niet iedereen kent het OCMW, maar ook administratieve rompslomp, angst om tot een bepaalde aanpak van zijn problemen gedwongen te worden, vrees voor sancties, bezorgdheid om de privacy en te weinig informatie over de eigen rechten zijn redenen die in het onderzoek vermeld staan.

Mensen die recht hebben op een leefloon zonder er een beroep op te doen, vind je in zeer specifieke bevolkingsgroepen: jongeren zonder statuut, deeltijdse arbeiders, alleenstaande moeders met laag alimentatiegeld of mensen met een onregelmatige loopbaan. Als je de cijfers vernauwt naar de groep van de actieve bevolking, wordt het beeld haast hallucinant. 2,8 procent van de actieve bevolking deed in de onderzochte periode een beroep op het bestaansminimum, terwijl 7,5 procent er recht op had. "De eigenlijke groep beroepsactieven die op het OCMW een beroep zouden kunnen doen, is dus drie keer groter", berekenen Nicaise en Groenez.

Volgens de onderzoekers is het systeem nu te zeer gebaseerd op dwang: Nicaise: "Het OCMW veroorzaakt drempelvrees, maar het moet ook beseffen dat arbeid niet voor iedereen de juiste hulp is. Als je jongeren schorst omdat ze een keer niet zijn komen opdagen op het werk, zie je ze niet gauw terug. Dwang en sancties hebben als effect dat je mensen wegjaagt en dat is toch niet de bedoeling van de hulpverlening." "Je moet de rechthebbenden een zekere keuzevrijheid laten en hen niet in een job forceren die hen niet ligt. Bovendien moet je hen het recht op falen garanderen en dus een tweede kans geven", zegt Nicaise. "Het is niet wenselijk dat er in het stelsel van het leefloon nog financieel gestraft wordt. Dat is strijdig met de filosofie van het systeem."

De Hiva-vorsers pleiten voor een systeem waarbij mensen die recht hebben op het leefloon, dat geld ook automatisch zouden krijgen.

"Geen enkele sociale protectie is waterdicht, maar bepaalde OCMW's moeten hun houding wijzigen. Sommige van hun sociale diensten stellen zelfs extra voorwaarden voor hun cliënten. Verplicht budgetbeheer in ruil voor een bestaansminimum bijvoorbeeld. Maar van budgetbeheer huiveren juist vele mensen omdat het erg in de privacy ingrijpt."

Sommige OCMW's eisen onmiddellijk sollicitatiebewijzen voor ze een steunaanvraag accepteren. In OCMW's van bepaalde toeristische gemeenten worden tijdens de zomermaanden simpelweg geen bestaansminima uitgekeerd. Geredeneerd wordt dat je dan makkelijk aan een job geraakt als je maar wil.

Ook de armenorganisatie ATD Vierde Wereld België peilde de voorbije maanden naar de ervaringen van mensen die in armoede leven met het OCMW. De helft van hen antwoordt dat ze aarzelen om bij het OCMW aan te kloppen. Schaamte, negatieve ervaringen uit het verleden, angst voor verder sociaal onderzoek dat in het privé-leven doordringt en weinig kennis van hun rechten zijn redenen om weg te blijven. Bert Luyts, medewerker van ATD: "De hulpverlening verschilt erg per OCMW. De ongelijke dienstverlening staat de rechtszekerheid in de weg."

Reden te meer, benadrukken Nicaise en Groenez, om de OCMW's een opsporingsplicht op te leggen en actief naar de leefloongerechtigden in de eigen gemeente te zoeken. Dat kan onder meer als ze zich aansluiten bij de Kruispuntbank die van elke bewoner de sociale gegevens uit diverse databanken verzamelt (RSZ, RVA, Pensioenen, Kassen voor Zelfstandigen...). Aan de hand daarvan kan het OCMW een vrijblijvend en discreet voorstel doen aan mensen van wie het inkomen verdacht laag lijkt. "Dan opereert de Kruispuntbank ook positief", besluit Nicaise. "Nu gebruiken OCMW's haar louter om na te gaan of een cliënt niet elders op een uitkering kan rekenen."

De Hiva-studie wordt morgen besproken op een studienamiddag in Brussel. Info: 016/32.33.70, www.kuleuven.ac.be/hiva

Systeem van leefloon is nu veel te veel gebaseerd op dwang

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234