Donderdag 19/05/2022

Voor u uitgelegdDierenwelzijn

Melk toch niet zo goed voor elk: hoeveel dierenleed veroorzaakt de zuivelindustrie?

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Veroorzaakt een kalf meteen weghalen van bij de koe, zoals dat in de zuivelsector gangbaar is, ‘ernstig dierenleed’? Dat is onvoldoende wetenschappelijk bewezen, oordeelt een Nederlandse rechtbank. Maar dat betekent niet dat er op zuivel niets aan te merken valt.

Dieter De Cleene

De Nederlandse dierenrechtenvereniging Dier & Recht voert al geruime tijd actie tegen zuivel. Op een van haar posters vermeldt de organisatie dat kalfjes vlak na de geboorte bij hun moeder worden weggehaald en dat zuivel ernstig dierenleed veroorzaakt. Dat schoot in het verkeerde keelgat bij landbouwersorganisatie Agractie, die vond dat boeren onterecht als dierenbeulen werden afgeschilderd en prompt een rechtszaak aanspande. In augustus vorig jaar oordeelde de rechtbank dat de posters verwijderd moesten worden wegens ‘onrechtmatig jegens de melkveehouders’. Dier & Recht ging in beroep maar ook daar luidt nu het oordeel dat onvoldoende is bewezen dat de scheiding van koe en kalf ernstig leed veroorzaakt.

Een “gekmakend” vonnis is het volgens schrijver Rutger Bregman, die in de pen kroop om de campagne van Dier & Recht te verdedigen. Bregman, die uit ethische overwegingen zelf geen zuivel meer consumeert, vindt dat wél overtuigend is aangetoond dat zuivel tot ernstig dierenleed leidt.

Hoe zit dat precies? Dat melkveehouders kalfjes doorgaans meteen bij de moeder weghalen is een feit. Om de melkproductie op gang te brengen moet een melkkoe eerst een kalf op de wereld zetten. Dat doet ze vanaf haar tweede levensjaar ongeveer elk jaar, tot haar carrière er na een zestal jaar op zit. En het is de gangbare praktijk om dat kalf meteen weg te halen.

Leidt dat ook tot ernstig lijden? In een analyse van welzijnsproblemen in de melkveehouderij geven wetenschappers van Wageningen Universiteit de hoogste score voor ‘ongerief’ aan de scheiding van het kalf van zijn moeder. Maar het rapport vermeldt ook - zo merkt de rechtbank op - dat wetenschappers ‘uiteenlopen in hun inschatting van de ernst daarvan’. Vaststaat dat als het aan koe en kalf lag, ze liever samen zouden blijven. “De scheiding leidt zowel bij koe als kalf tot negatieve emoties”, zegt dierenwelzijnsexpert Karel de Greef (WUR, Universiteit Wageningen). “Of dat ook tot ernstig leed leidt, daarover kan je discussiëren. We kunnen lijden bij dieren nu eenmaal niet objectief meten.”

Agractie voert aan dat het net in het belang van het kalf is om gescheiden van de moeder op te groeien, omdat de dieren dan minder risico lopen om gewond te raken of ziek te worden. Dat lijkt de koe achter de wagen spannen. Moeten de dieren zich aanpassen aan het systeem, of andersom? “Een terechte vraag, die in de hele veehouderij speelt”, vindt De Greef.

Een melkveebedrijf in Nederland. Beeld Roger Dohmen
Een melkveebedrijf in Nederland.Beeld Roger Dohmen

Als je koe en kalf dan toch moet scheiden, gaan verschillende onderzoekers ervan uit dat je dat beter zo snel mogelijk doet. “De band tussen kalf en koe is dan nog niet sterk, en de behoefte om voor het kalf te zorgen dooft bij de koe snel uit”, zegt dierenwelzijnsexpert Hans Hopster (WUR). “Zoals een koe in de natuur ook nog weinig energie in een doodgeboren jong stopt.” Koeien kunnen soms dagen loeien om hun kalf, maar dat gebeurt volgens Hopster vooral wanneer ze langer samen zijn geweest.

Vanuit het perspectief van het kalf ligt het enigszins anders. “De boer moet het kalf de zorgen geven die het normaal van zijn moeder zou krijgen”, zegt Hopster. Het is vraag in hoeverre dat in de praktijk lukt. De kalveren verhuizen vaak naar een zogenoemde ‘eenlingbox’, een soort plastic iglo die volgens de wettelijke vereisten minimaal 1,1 keer zo lang moet zijn als het dier. Die huisvesting leidt volgens de Nederlandse analyse tot ‘matig’ ongerief, al lopen ook daarover de meningen uiteen.

Volgens sommige studies vertonen kalveren die langer bij de moeder worden gelaten op latere leeftijd minder stress en abnormaal gedrag. “Naast de hoeveelheid stress en leed bij de scheiding zou je ook rekening moeten houden met die gunstige effecten wanneer koe en kalf langer samen zijn”, vindt welzijnsexpert Frank Tuyttens (ILVO, Instituut voor landbouw-, visserij- en voedingsonderzoek).

“Het liefst blijft een kalf natuurlijk bij zijn moeder tot die het zelf wegschopt”, zegt De Greef. “Een handvol bedrijven experimenteert met die aanpak, waarbij de koeien in een natuurlijke kudde leven. Dat scheelt een hoop melk voor de boer, en dus moet de consument bereid zijn veel meer voor zijn melk te betalen.”

Nils Mouton is een Vlaamse bioboer die het anders probeert te doen. Op zijn bedrijf De Zwaluw drinken jonge melkkoeien twee tot drie weken bij hun moeder. Nadien worden ze met een viertal leeftijdsgenoten toegewezen aan een pleegmoeder. Die zoogt de kalfjes Donald Muylle-gewijs alsof ze van haarzelf zijn, tot ze na drie à vier maanden enkel met vast voeder toekunnen. “Laat je ze nog langer bij de moeder, dan drinken ze simpelweg te veel melk op”, zegt Mouton. “Door de melk van één pleegmoeder over verschillende kalveren te verdelen, blijft het rendabel en kunnen de dieren zich toch zoveel mogelijk natuurlijk gedragen. We hebben oor naar de ethische vragen die de samenleving bij zuivel stelt.”

150.000 dode kalveren

Het welzijn van melkvee is in zuivelland Nederland al langer onderwerp van debat. In eigen land ontstond enkele jaren geleden ophef over de slogan ‘Melk is dodelijk. Voor 150.000 Belgische kalfjes per jaar.’ De Lijn verwijderde de campagne van dierenrechtenorganisatie BeVegan van haar voertuigen na verontwaardigde reacties van onder meer het Algemeen Boerensyndicaat en de Boerenbond, die het over een ‘stigmatiserende en kwetsende’ campagne hadden.

BeVegan verwees met de slogan naar hoe het de meeste kalveren verder vergaat. Slechts een minderheid van de kalfjes is nodig om afgeschreven melkkoeien te vervangen, en de stiertjes zijn daarvoor uiteraard helemaal nutteloos. Ongeveer 70 procent van de kalveren verhuist na een paar weken van het melkbedrijf naar een kalverkwekerij, om na ongeveer een half jaar te worden geslacht. In 2020 ging het in België om 166.000 kalveren, grotendeels uit de melkveehouderij.

Ook een deel van Moutons kalveren gaat na een paar weken naar de kalverhouderij. “We hebben geprobeerd ze langer op het eigen bedrijf te houden, maar dat bleek jammer genoeg verlieslatend”, zegt Mouton.

“In de kalverhouderij komen dieren uit tal van bedrijven samen op een moment dat hun immuniteit nog onvoldoende ontwikkeld is”, zegt Tuyttens. “Door de stress en de blootstelling aan veel verschillende ziektekiemen in die gevoelige periode komen ziektes zoals longontstekingen vaak voor. Daardoor is veel antibiotica nodig. Al doet de sector wel inspanningen om het gebruik te verminderen.”

Om hun vlees bleek te houden, staan kalveren op een ijzerarm dieet. Hoewel de wettelijke regels daarrond zijn verstrengd, is bloedarmoede daardoor niet uitgesloten. Doordat ze slechts een beperkte hoeveelheid ruwvoer zoals mais krijgen, vertonen de dieren soms stereotiep gedrag en zijn ze gevoelig voor maagproblemen. “De harde vloeren waarop de dieren leven zijn weinig comfortabel en ze beschikken doorgaans niet over stro of ander zacht materiaal om op te liggen”, zegt Hopster. “Dat zou je ze eigenlijk wel moeten gunnen.”

Bij de melkkoeien zelf zijn onder meer kreupelheid en infecties aan de poten een bron van ‘ongerief’. Dat kan volgens het Nederlandse rapport zowel een gevolg zijn van de harde en gladde vloeren waarop ze staan, als van een doorgedreven selectie op hoge productiviteit. “Een melkkoe investeert zoveel energie in de melkproductie dat haar gezondheid eronder kan lijden”, zegt Hopster. “Al houden fokkers tegenwoordig rekening met gezondheid bij de genetische selectie.”

Dier & Recht voerde ter verdediging van haar claim de welzijnsproblemen in de hele keten aan, maar de rechtbank volgde die redenering niet. Landbouwethicus Stef Aerts (Odisee Hogeschool) slaat de discussie met verstomming gade. “Net als in andere sectoren zijn in de melkveehouderij de marges klein en moeten boeren een compromis zoeken tussen economie en welzijn. Natuurlijk is er ook dierenleed in die sector. Is dat per definitie zo, en is dat altijd ernstig? Nee. Maar beweren dat zuivel vrij is van leed is even onzinnig.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234