Zondag 03/07/2022

Michael Douglas is een Turnhoutenaar

Turnhout is dit jaar Cultuurstad van Vlaanderen. Twee tentoonstellingen gaan op zoek naar de identiteit van Turnhout: tussen geschiedenis en mythevorming, tussen stad en rand. Hoe vindt een stad zichzelf opnieuw uit?

Waren Kurt Cobain en Pieter Paul Rubens Turnhoutenaren? Ligt de vredespijp van Sitting Bull in Turnhout? En werd dé pokerspeler uit het Wilde Westen Wild Bill Hickok, bekend van de Amerikaanse tv-serie Deadwood, doodgeschoten met Turnhoutse speelkaarten in zijn hand? Het zijn enkele van de zeven prikkelende vragen waarmee de bezoeker van het helemaal vernieuwde Taxandria Museum - soms - op het verkeerde been wordt gezet. De vragen worden gebruikt om zeven straffe verhalen te vertellen, die deels mythisch, deels historisch correct zijn. Het zijn evenveel vette knipogen naar de manier waarop een stad zich een identiteit aanmeet en op de kaart zet.

Nee, Kurt Cobain was geen Turnhoutenaar, maar veel scheelt het niet. Het fantastische verhaal begint in 1633 wanneer de 16-jarige Govert Loockermans vanuit Turnhout de oversteek naar Amerika waagt. Hij brengt het van koksmaatje tot een van de invloedrijkste mannen van Nieuw Amsterdam, het latere New York. In het nageslacht van de Loockermansen vinden we illustere figuren terug als president Theodore Roosevelt, schrijver Herman Melville en acteur Michael Douglas. Cobain zat aanvankelijk ook in die stamboom, maar recent onderzoek wijst uit dat het verband met het geslacht Loockermans onzeker is.

"Met brieven in het Nederlands van Govert Loockermans, die afkomstig zijn van de New York Historical Society, laten we zien hoe de man inging tegen Peter Stuyvesant, de toenmalige bestuurder van de handelspost", zegt co-curator Karl Van den Broeck. "Loockermans vond dat de handel vrij en onbeperkt moest zijn." In de correspondentie duikt ook het woord 'Sinterklaaskoek' op. "Het waren dus Turnhoutenaars die Santa Claus in Amerika geïntroduceerd hebben", glimlacht Van den Broeck.

Primeur

In tegenstelling tot Cobain was Pieter Paul Rubens wél een Turnhoutenaar. Dat wil zeggen: hij stierf in de stad en het gaat niet om dé Pieter Paul Rubens, maar om zijn gelijknamige jongste zoon, die priester werd. "In het jachtslot van de hertogen van Brabant hing ooit een Rubens, maar dat is de enige die we in Turnhout gehad hebben", zegt Van den Broeck. "We kunnen helaas niet uitpakken met privécollecties vol meesterwerken. Maar we hebben nu wel een primeur: het schilderij dat Rubens voor zijn eigen grafkapel in Antwerpen maakte, hangt in het Taxandriamuseum. Het gaat niet om het origineel maar om een oorlogskopie, die zelden getoond wordt." Zo biedt de tentoonstelling boeiende episodes en onbekende verhalen uit de Turnhoutse geschiedenis: dat de Turnhoutse drukkers en speelkaartenmakers de wereld, en het Wilde Westen, vanaf 1850 veroverden, dat Turnhout het favoriete jachtdomein van de Bourgondische hertogen was (daarom prijkt een hert in het stadswapen), dat missionaris Pieter-Jan De Smet bemiddelde tussen de Amerikaanse overheid en de Sioux-indianen en op 16 juni 1868 de vredespijp rookte met Sitting Bull, en dat 'de pil' door de Turnhoutse arts Ferdinand Peeters ontwikkeld werd. Turnhoutenaren zijn blijkbaar niet echt trots op hun eigen stad. De tentoonstelling in het Taxandria Museum wil daar - tongue in cheek - wat aan veranderen. In de rand van de provincie Antwerpen, weg van de grote stad, zijn er ook in het recente verleden boeiende dingen gebeurd. De oprichting van het cultuurcentrum de Warande in 1972 is er zo een van. "Onder de radar kon hier veel experimenteels gebeuren. De Warande vervulde een pioniersrol met Eric Antonis als directeur", zegt Van den Broeck. Die Warande wordt nu driftig verbouwd: het complex wordt met een ondergrondse tentoonstellingszaal en een fuifzaal uitgebreid. "We hebben noodgedwongen de kunsttentoonstelling Tweespoor op diverse locaties in de stad zelf moeten opzetten", zegt stafmedewerker Annelies Nagels.

Van de nood werd een deugd gemaakt: de meeste kunstwerken in de openbare ruimte focussen op de problematiek van de centrumstad en de spanning tussen de stad in de periferie en de metropool. De Nederlandse kunstenaars Groenewoud en Buij hebben een panoramische foto van Central Park in New York, als een enorm reclamebord, in een grasveld aan het busdepot van De Lijn geplaatst, een verloren plekje. "Ooit was dit de eindhalte van tram 41, de verbinding met Antwerpen en de grote wereld", zegt Annelies Nagels. Nu maakt het kunstwerk IP - Inter Park, dat uit 400 bijeengepuzzelde foto's samengesteld is, het de toeschouwer mogelijk om in een strandstoel te zitten, bij wijze van spreken te midden van de New Yorkers in Central Park. Tom Woestenborghs ging aan de slag met het eerste flatgebouw van Turnhout, het Merode-Center: een merkwaardig pand dat bestaat uit een chique voorbouw en een achterbouw voor 'benadeelden'. De kunstenaar vroeg aan de bewoners of hij foto's mocht maken van hun dierbaarste bezittingen. Oorspronkelijk wou hij die foto's uitvergroten en schuin op het tussenliggende grasveld zetten , zodat de bewoners van de achterbouw naar de foto's van de voorbouw keken en omgekeerd. Maar dat plan ging om allerlei juridische redenen niet door. Woestenborghs heeft zijn foto's nu aan een zuil bevestigd, die op het trottoir voor het gebouw staat: wat privé was, wordt publiek. Wie in welk gebouw woont wordt snel duidelijk. Ilke De Vries ging dan weer met bewoners uit drie stadswijken praten over grote en kleine angsten. Oorlog, verdrinking, het verbodene. "Angst blijkt zich goed in het geheugen vast te zetten", zegt Annelies Nagels. De kunstenares verwerkte de gesprekken en bundelde ze, samen met vertraagde familiefilmpjes, in een video-installatie.

Bordeelsfeer

Bad girl Liliane Vertessen richtte een leegstaand winkelpand in met zwart-wit- en neonfoto's van haar halfnaakte zelf, zodat de ruimte in een bordeelsfeer gloeit. Luk Van Soom heeft naast de voormalige fabrieken van Brepols - de drukkerij die Turnhout wereldberoemd maakte - een bouwkeet ingericht waar hij uit hout sterren zaagt. Zijn 'sterrenfabriek' verwijst onder meer naar de dromen die projectontwikkelaars de nieuwe bewoners voorspiegelen. Op de verlaten site wordt een nieuw, prestigieus stadsdeel 'Turnova' gepland, met winkels, woningen en een kunstcampus. Nog een bouwkeet, maar dan met schilderijen erin, is van Kris Gevers. Op de speelplaats van de kunstacademie waar hij ooit studeerde lijkt hij nu een gast, die zich ook wat voor de wereld verbergt. Zijn schilderijen zijn van het donkerste zwart, ze worden laag na laag, jaar na jaar, dichtgeschilderd of opengewerkt. Een pleidooi tegen snelheid en commercie.

Helemaal anders is de gouden wolk met huisje en boom, die Philip Aguirre laat zweven als een eiland in de lucht boven de slotgracht van het hertogelijk kasteel. La ultima isla is de al dan niet utopische droom van rust en kalmte, ergens ver weg.

Turnhout is na Oostende de tweede en meteen ook de laatste Cultuurstad van Vlaanderen. Minister van Cultuur Schauvliege stak het project in de koelkast omdat er te weinig middelen voor zijn. Maar Turnhout kan dit jaar nog zijn 800-jarig bestaan vieren met een heraangelegd marktplein, een helemaal afgestoft Taxandria Museum en, in het najaar, een vernieuwde Warande. Plus twee tentoonstellingen. Boeiend en bescheiden, zoals het past.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234