Maandag 03/10/2022

'Mijn leven speelde zich af in de verbeelding'

Literair Nederland rouwt om het verlies van een grande dame. Hella S. Haasse overleed donderdag op 93-jarige leeftijd na een kort ziekbed. Met haar erudiete historische romans was Haasse geliefd bij een massa lezers, tot koningin Beatrix toe.

"De bladeren zijn nu zo gevallen dat er niets meer aan de takken zit om over te schrijven. (...) Ik heb de energie niet meer." Het klonk als een zwanenzang, de woorden van een verzwakte Hella S. Haasse vorige maand in De Groene Amsterdammer. "En als ik niets meer kan schrijven dat beter is dan het beste wat ik ooit geschreven heb, dan hoeft het van mij niet meer." Het werd haar allerlaatste interview. Maar de uiterst minzame Haasse had geen talent voor pessimisme: "Als ik maar met een fractie van het genoegen waarmee ik geschreven heb, gelezen word, dan ben ik gelukkig."

Daaraan hoeft ze niet te twijfelen. Haar talloze, hondstrouwe lezers hebben het oeuvre van Haasse altijd met warmte omgeven. Zelfs de Nederlandse koningin Beatrix behoorde tot haar vurigste fans. "Als ik met vakantie voor mijn plezier boeken meeneem en er daar een van u bij is, lees ik dat altijd het eerst", zo zei de vorstin in 2004 toen ze Haasse de Prijs der Nederlandse Letteren uitreikte.

De laatste jaren is de erkenning voor haar meesterschap alleen maar gegroeid. Het resulteerde in een systematische uitgave van haar Verzameld Werk, en bij haar negentigste verjaardag in een indrukwekkend online Hella S. Haasse Museum, waarin leven en werken van de schrijfster op visueel verbluffende wijze worden verkend. En met literaire prijzen van grote envergure kon Haasse na verloop van tijd een trofeeënkast vullen. In 2007 kreeg ze zelfs een planetoïde naar haar vernoemd.

Hella S. Haasse, die in 1948 al doorbrak met haar roman Oeroeg, moest het niet hebben van stemverheffing of tafelspringerij. Liever laboreerde ze in stilte aan haar veeleisende boeken, in de studieuze sfeer van haar gezin: "Mijn leven speelde zich af in de verbeelding", zei ze daarover. Want zowel zij als haar man, rechter Jan van Lelyveld, waren "eenlingen".

Speurtocht

Toch zat ze na verloop van tijd op de hielen van de 'grote drie' van de Nederlandse literatuur: W.F. Hermans, Gerard Reve en Harry Mulisch. Al gaapte er dan wel een thematische afgrond tussen de schrijvers. Met meer dan twintig romans, een verhalenbundel, vijf autobiografische boeken en enkele essaybundels dijde haar oeuvre stelselmatig uit, ingenieus van compositie, verbonden met talloze draden.

Eén motief overheerste, vond ze zelf: "Er is in vrijwel alles wat ik geschreven heb sprake van een speurtocht. Altijd is iemand of een aantal mensen tegelijkertijd, bewust of onbewust, op zoek naar de achtergronden van gebeurtenissen, naar het eigen wezen of dat van anderen, altijd moet er een geheim ontsluierd, een raadsel opgelost worden."

De schrijfster, die op 2 februari 1918 in Batavia werd geboren, bracht haar probleemloze jeugdjaren in Nederlands-Indië door. Altijd zal Indië een intrigerende wereld blijven, waar ze regelmatig naar teruggrijpt. Zo omschrijft ze in de essaybundel Zelfportret als legkaart (1954) haar meisjesjaren als leven "in een droomsfeer, die als een regenboog, een fonkelende ring van Saturnus gespannen stond buiten de werkelijkheid". Hella's moeder was pianiste en "dáár, onder die vleugel, is haar talent gegroeid".

Op haar twintigste keerde de al erg belezen Haasse naar Nederland terug om te studeren, waar er een bruusk einde kwam aan de Indische, exotische idylle. Zeker na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Het zou bijvoorbeeld tot 1946 duren voor ze haar familie terugzag. Haar ouders werden een tijdlang geïnterneerd in een Japans strafkamp. Haasse vatte een studie Scandinavische talen aan, maar studeerde uiteindelijk in 1943 af aan de toneelschool. Ondanks veelbelovende acteerprestaties koos ze al spoedig voor haar échte liefde, de literatuur.

Mythologie en geschiedenis

"Oeroeg was mijn vriend." Met die woorden beroerde Hella S. Haasse voor het eerst een snaar bij het grote lezerspubliek, nadat ze in 1945 was gedebuteerd met de dichtbundel Stroomversnelling. Oeroeg was het boekenweekgeschenk van 1948. De kleine roman verhaalt over de diepe vriendschap tussen een administrateurszoon en een plantersjongen én hun verwijdering.

Ze evoceert er een cultuurclash én de Indische trauma's van tienduizenden Nederlanders. Zo voelt de "ik-figuur" zich "voorgoed een vreemde in het land van mijn geboorte". Het boek sloeg meteen aan en ook scholieren smulden er van. "Als prelude op de Indische boeken van Haasse (...) verdient het een ereplaatsje in de naoorlogse literatuurgeschiedenis", zo noteert Pieter Steinz in zijn naslagwerk Lezen etcetera. Nog in 2009 stond het in 1993 verfilmde boek centraal in de campagne Nederland Leest.

Spoedig affirmeerde Haasse zich met breed geschakeerde historische romans, zoals Het woud der verwachting (1949), over het bewogen leven en de uiteindelijke vereenzaming van Charles d'Orléans, De scharlaken stad (1952) en Een nieuwer testament (1966). Haar romans behielden steeds iets labyrintisch, en zaten tjokvol verwijzingen naar mythologie en geschiedenis. Waan en werkelijkheid durfden elkaar wel eens naar de kroon te steken. Ook had ze een voorkeur voor "het onverklaarbare, het duivelse en spookachtige", zoals Aleid Truijens in de Volkskrant opmerkt. Het resulteerde in boeken als De meester van de neerdaling (1973), De wegen der verbeelding (1983) en Fenrir (2000). Fraai is het essayistische De tuinen van Bomarzo (1968), cultuurhistorie en tegelijk een roman over een gehavende Italiaanse renaissancevorst. In haar oeuvre duiken ook nogal wat krachtige vrouwenportretten op, zoals Markiezin de Merteuil in Een gevaarlijke verhouding of mevrouw Bentinck in de Bentinckromans.

Haar grootste bestseller blijft allicht het geroemde Heren van de thee (1992), de historie van de 19de-eeuwse planter-pionier Rudolf Kerkhoven, gebaseerd op brieven en documenten, maar wel ingepast in een romanwerkelijkheid. Dat bleef haar lievelingsaanpak én handelsmerk. Vooral het historisch getinte oeuvre van Haasse oefende trouwens veel invloed uit. Zo bleken schrijvers als Arthur Japin, Nelleke Noordervliet en Hélène Nolthenius zeker schatplichtig aan haar werkwijze. Bovendien is Haasse Nederlands meest vertaalde auteur: haar oeuvre is in negentien talen voorradig.

Op het uitdrukkelijke verzoek van Haasse, die volgens de site nu.nl overleed "aan ouderdom", vindt haar uitvaart in besloten familiekring plaats. Over enkele maanden komt er een voor het publiek toegankelijk programma waarin haar oeuvre centraal staat. Gisteren opende haar uitgeverij Querido, waaraan ze 65 jaar trouw bleef, wel een condoleanceregister.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234