Maandag 04/07/2022

Blik op BelgiëMenen

Moeten geëxecuteerde heksen eerherstel krijgen? In Menen woedt de discussie volop

Vermeende heksen belandden omstreeks 1600 steevast op de brandstapel. Beeld SZ Photo
Vermeende heksen belandden omstreeks 1600 steevast op de brandstapel.Beeld SZ Photo

‘Wuk? Ier in Mjinde?’ In de West-Vlaamse grensstad Menen vallen ze lichtjes uit de lucht als we er rondvragen naar hoe dat nu zit met de lokale heksen. ‘Bedoel je van die ongewassen vrouwen met een knoert van een wrat op hun neus en een bochel?’

Cathy Galle

De Menenaars mogen dan nog niet helemaal mee zijn, in de lokale politiek zijn de heksen wel talk of the town. Philippe Mingels, gemeenteraadslid voor Groen, bond onlangs de kat de bel aan. Hij vroeg openlijk eerherstel voor vijf vrouwen die rond 1600 in Menen als heks geëxecuteerd werden. Het stadsbestuur ging er meteen in mee. Een van de komende weken volgt er een brainstorm. Daarna wordt beslist of de heksen van weleer een gedenkplaat dan wel een monument of openlijke excuses van de burgemeester krijgen.

Lokale gemeenteraadsleden ­komen wel eens vaker met zotte ideetjes, maar het zijne is helemaal niet zot, meent raadslid Mingels. En al zeker niet wereldvreemd. Hij probeerde de afgelopen jaren wel vaker aandacht te vragen voor lokale gebeurtenissen die wat hij noemt “tussen de plooien van de geschiedenis dreigen te vallen”. Zo zorgde hij ervoor dat Gizela Kleinbartova, een Joodse vrouw die tijdens de Tweede Wereldoorlog schuilde in Menen en gedeporteerd werd naar Auschwitz, een struikelsteen kreeg ter nagedachtenis.

Heksenlijst

Veel info over de vijf Menense heksen is er niet. Anna ‘Palthoult’ de Clercq, Janne ‘Warmous’ de Reuse, Janette du Bois, Isabel Rogiers en Marie Ros werden geëxecuteerd na ‘contact met de duivel’. Wellicht kwamen ze allemaal op de brandstapel terecht, zo ging dat destijds met heksen, maar veel details hierover zijn niet gekend. Wat wel geweten is, komt uit de Vlaamse Heksenlijst die historicus en hoogleraar Jos Monballyu (KU Leuven) opstelde. Hij haalde de info voor zijn lijst uit de baljuwrekeningen.

Bepalen wie een heks was, was destijds wel vrij simpel. De vrouw in kwestie werd meestal in het water gegooid. Bleef ze drijven, dan was ze een heks en belandde ze op de brand­stapel. Ging ze onder, dan was ze onschuldig. Dat ze dan meestal verdronk, werd als een detail gezien.

Zondebok

Mingels ziet parallellen tussen de heksenvervolgingen, de Jodendeportaties en het huidige politieke klimaat. “Het gekende verhaal”, klinkt het. “In tijden van oorlog, economische crisis of hongersnood zoekt de bevolking naar een zondebok. Wie eigenzinnig is of een beetje afwijkt van de norm, komt zo in het vizier.”

En we mogen volgens hem ook niet denken dat we nu veilig zijn. We leven nu in een maatschappij waar de overheid voor ons zorgt, maar dat kan morgen zomaar voorbij zijn. “We mogen niet vergeten dat zowel bij de Jodendeportaties als de heksenvervolgingen de overheden actief deelnamen. Ze zaten mee in de organisatie ervan. In tijden waarin het extreemrechtse gedachtegoed welig tiert, moeten we dus alert zijn.”

Heksenvervolgingen waren volgens hem ook een duidelijke vorm van femicide, een haatmisdrijf tegen vrouwen omdat ze vrouwen zijn. De executies waren een manier om vrouwen die zich op de een of andere manier niet schikken in rollen die de patriarchale samenleving hen voorschreef te onderdrukken.

De schatting is dat er op het grondgebied van het huidige België zo’n 1.000 vermeende heksen gedood werden, op een bevolking van 400.000. Voor Europa zou het om 60.000 tot 100.000 executies gaan.

In Catalonië werden vorig jaar zo’n 800 vrouwen gerehabiliteerd. Ook in Vlaanderen kwamen er al gedenkstenen voor heksen in Lier, Nieuwpoort, en Diksmuide. En nu wil dus ook Menen zijn heksen in ere herstellen.

“Eigenlijk is de hamvraag: hoe gaan we om met mensen die niet in het rijtje passen?”, stelt Mingels. “Een vraag die in 1600 relevant was, maar nu nog altijd. ­Femicide is er nog altijd, zoeken naar zondebokken ook.”

Of hoe heksen rehabiliteren wel ­degelijk een diepere betekenis heeft.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234