Donderdag 29/09/2022

Muziek en woord

door Geert Lernout

Het tijdschrift van Radio 3 heet Muziek en Woord, waarschijnlijk omdat dit twee dingen zijn waarmee radio zich nu eenmaal bezighoudt, maar in werkelijkheid is er een kloof tussen taal en muziek. Natuurlijk zijn er naast de radio nog plaatsen waar ze elkaar raken, zoals in liederen en gezangen. Maar we weten ontzettend veel meer over taal dan over muziek. Al een dikke honderd jaar wordt er wetenschappelijk onderzoek gedaan naar het fenomeen taal, maar muziek blijft voor een groot stuk nog altijd een raadsel. De afstand tussen de twee is het grootst wanneer men woorden gaat gebruiken om over muziek te spreken: met de mogelijke uitzondering van fotografie wordt er over geen enkele kunst zo verschrikkelijk geleuterd. Misschien heeft dit te maken met het feit dat muziek nu eenmaal nooit op papier te vangen is. Zelfs de meest gedetailleerde partituur is maar een flauwe afspiegeling van de werkelijkheid: muziek zit in je hoofd.

Maar er is meer aan de hand: van alle menselijke activiteiten is het maken en beluisteren van muziek de enige waarvoor we geen duidelijke evolutionaire reden kunnen verzinnen. In Consilience probeert de bioloog Edward O. Wilson aan te tonen dat alle onderdelen van de menselijke kennis uiteindelijk in dezelfde richting wijzen. Een van de wetten die aan de basis liggen van wetenschap en cultuur is evolutionair. Elk deeltje van het menselijk gedrag, taal, kleding, eetgewoontes, seksuele taboes werden op een bepaald ogenblik van de menselijke geschiedenis ontdekt en vormden een voordeel voor het individu dat erover kon beschikken. Wie dank zij de taal afspraken kon maken over hoe je een mammoet kon verschalken, wie zich door kleding kon beschermen tegen de kou of wie niet te vaak naar bed ging met de eigen broers, had meer kans om te overleven (en gaf dus ook vaker haar genen en gewoonten door) dan iemand die op haar eentje ging jagen, kou leed en aan inteelt deed.

Natuurlijk is niet iedereen enthousiast over deze evolutionaire verklaringen. Mannen zouden vaker ontrouw zijn dan vrouwen omdat ze op deze manier hun genen over verschillende partners kunnen verdelen, terwijl vrouwen ervoor kiezen hun kinderen (en dus hun genen) alle kansen te geven om te overleven. Toen dit als verklaring werd gegeven voor een onderzoek waaruit bleek dat mannen veel vaker seks willen met een partner die ze maar nauwelijks kennen, merkte een studente op dat ze deze gegevens op een veel eenvoudiger manier kon duiden: Men are slime.

Muziek is een uitzondering. In How the Mind Works probeerde Steven Pinker elke vorm van menselijk gedrag te verklaren vanuit de evolutieleer en hij deed dat op een heel overtuigende manier. Maar zijn hoofdstuk over muziek begon met de zin "Muziek is een raadsel" en eindigt met de vaststelling dat alles er op wijst dat muziek niet het gevolg is van evolutie. Welk evolutionair voordeel zou er te halen zijn uit het feit dat je 'Ode an die Freude' op een mondharmonica kan spelen?

Robert Jourdain probeert een antwoord op deze en andere vragen te vinden door over muziek te schrijven vanuit het standpunt van de plaats waar het allemaal gebeurt: niet de concertzaal of de studio maar de hersenen. In Music, the Brain and Ecstasy begint hij bij het geluid om uiteindelijk bij de extase uit te komen. Tussen die twee zitten toonhoogte, melodieën, harmonie, ritme, compositie, uitvoering, luisteren, begrijpen en kun je maar de extase begrijpen als je alle tussenstappen zet. Jourdain laat zich nergens verleiden tot het romantische gebazel over de transcendentale eigenschappen van de muziek dat zo welig tiert bij filosofen en andere essayisten. Waar voor Schopenhauer, Nietzsche en hun vele volgelingen muziek het enige is dat aan de natuur ontsnapt, is ze voor Jourdain op de eerste plaats iets dat zich in ons hoofd afspeelt en als dat zo is, kunnen we maar beter zo goed mogelijk te weten komen wat er daar allemaal gebeurt.

Componisten zijn van alle kunstenaars de meest romantische: Amadeus is een goed voorbeeld van de manier waarop de mythe van het romantische genie na al die jaren nog steeds springlevend is. Volgens die interpretatie is Mozart een oergenie, die zijn muziek rechtstreeks van god zelf krijgt. Het belangrijkste argument tegen die visie is het eenvoudige feit dat muziek net als taal iets is wat je eerst moet leren: net als alle andere componisten heeft Wolfje eerst twintig jaar moeten proberen voor hij zijn eerste grote werken schreef: zijn enige voordeel was dat hij pas vijf was toen hij begon. Wie niet voor de middelbare school al muziekles heeft gehad en wie dat niet minstens tien jaar volhoudt, zal nooit een goede muzikant worden. Jourdain kijkt hoe we muziek moeten leren, hoe de structuren inwerken op het brein, wat de relatie is met taal, met wiskunde, met schaken, hoe we plezier en zelfs vervoering beleven aan de structuur van verwachting en inlossing die alle muziek bevat en hoe we dat alles weer kunnen verliezen als een deel van het brein om een of andere reden niet langer werkt.

We weten nog altijd niet exact waarom 'Mache dich, mein Herze, rein' uit de Matthäus-Passion ons zo ontroert, nu we niet langer geloven dat de persoon waarom gerouwd wordt de zoon van God is en nu we niet langer genoeg Duits kennen om te weten waarom die meneer zo graag zelf Jezus wil begraven. Over zulke emoties zijn prachtige oedipale, sociale of postkoloniale verhalen te verzinnen (daag me a.u.b. niet uit), maar ik ben blij dat er over muziek niet alleen op een interessante maar ook op een relevante manier wordt gedacht en geschreven.

Robert Jourdain, Music, the Brain, and Ecstacy, Avon Books, New York, 377 p.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234