Maandag 27/06/2022

Muziek is licht dat je kunt horen

Enkele jaren geleden was Mercury Rev nog een noisy artrockband, die aan chaos, drugs, depressies en vechtpartijen ten onder dreigde te gaan. Maar Deserter's Songs uit 1998 werd de plaat van de grote ommekeer. Wat eerst een zwanenzang leek, werd het begin van de grote heropstanding: episch, majestueus en badend in een haast klassieke grandeur. Ook het pasverschenen All Is Dream biedt weer muziek van een zeldzaam hoog niveau. Dat vraagt om een goed gesprek.

Brussel / Eigen berichtgeving

Dirk Steenhaut

Zanger Jonathan Donahue oogt vermoeid maar tevreden: na een lange, uitputtende worsteling heeft hij zijn muze weer een bescheiden meesterwerk ontlokt. Ik vraag of hij zich beledigd voelt als ik stel dat All Is Dream en Deserter's Songs genetisch verwant zijn. "Onze platen zijn als kinderen voor ons. Het zijn dus allemaal broertjes en zusjes van elkaar", antwoordt hij. "De eerste waren nog tamelijk onhandelbaar: ze hadden het moeilijk met ouderlijk gezag. De laatste twee blijken echter kinderen met een verlicht karakter te zijn. Daar kun je zelfs als ouder nog wat van opsteken."

Oorspronkelijk wilde Mercury Rev, met het oog op haar vijfde cd, de studio in met Jack Nitzsche, een eccentrieke producer die eerder al Neil Young, The Rolling Stones en Phil Spector had bijgestaan, maar de man stierf enkele dagen voor de opnamen zouden beginnen. Toch valt zijn invloed op de songs nauwelijks te loochenen.

De zanger knikt. "Ik weet niet zeker of we de hele plaat met Jack hadden kunnen maken, want de man had een nogal vreemde reputatie: al die jaren met Phil Spector hadden kennelijk hun sporen nagelaten. Maar we zouden al blij zijn geweest hadden we enkele songs met hem kunnen doen. Zelf ben ik vooral weg van zijn filmsoundtracks. De muziek die hij schreef voor One Flew Over the Cuckoo's Nest is voor mij nog altijd pure magie.

"Jack hield van Deserter's Songs en daardoor had ik regelmatig contact met hem via de telefoon. Maar onze eerste ontmoeting was ronduit bizar. Je hebt van die mensen die, als ze een kamer binnenkomen, iedereen doen omkijken. Wel, Jack werd gewoon de kamer. Het leek alsof hij werd omgeven door een magnetisch veld, waar niemand tegen opgewassen was. Om met Jack te communiceren moest je op de een of andere manier zijn luchtbel binnen zien te dringen. Hij was erg fragiel. Niet zwak of teer, gewoon breekbaar. Hij was als puur wit licht en als je er te dicht bijkwam dreigde je, zoals een mot, genadeloos te worden doodgeschroeid. Jack maakte ook geen muziek, Jack was muziek. Zonde dat we nooit echt de gelegenheid kregen samen te werken. Maar zijn 'bovennatuurlijke' aanwezigheid is in de songs duidelijk voelbaar."

Dat merk je vooral aan de bevreemdende maar fraaie instrumentale inkleuring, met strijkers, harpen, fluiten, hoorns, mellotrons en de zingende zaag die Jonathan Donahue zich nog herinnerde uit de slotscènes van Cuckoo's Nest. "Het geluid van die zingende zaag maakte een onuitwisbare indruk op mij", herinnert hij zich. "Het komt het dichtst in de buurt van de menselijke stem en geeft je een gevoel dat je niet met woorden kunt beschrijven. Het is een poëtisch instrument, dat op een ongedwongen manier erg veel kan uitdrukken. En het is door toedoen van Jack dat ik er verliefd op ben geworden."

De orkestratie van 'Dark Is Rising', de openingstrack van All Is Dream, is duidelijk beïnvloed door die van Buffalo Springfields 'Expecting to Fly', maar Donahue vermeldt ook Dvoraks symfonie De Nieuwe Wereld en de arrangementen van Gordon Jenkins voor Sinatra als inspiratiebronnen. Tijdens hun zoektocht naar onwereldse geluiden experimenteerden de leden van Mercury Rev zelfs met een knapenkoor. "Het kostte een fortuin en die jongens zongen de sterren van de hemel, maar het resultaat was niet zoals verhoopt. Uiteindelijk hebben we hun bijdrage dus niet gebruikt", zucht Donahue. "Soms heb je wel een bepaalde klank in je hoofd, maar slaag je er gewoon niet in ze tot leven te wekken. Die moeizame omschakeling van theorie naar praktijk leidt weleens tot frustratie. Niettemin blijf ik me tot de zuiverheid van kinderstemmen aangetrokken voelen. Ik weet zeker van dat we het experiment nog eens zullen overdoen."

Uiteindelijk ging de groep voor All Is Dream in zee met Tony Visconti, een producer die zo'n dertig jaar geleden naam maakte dankzij zijn aandeel in het succes van T. Rex en de jonge Bowie.

"Tony is een heel ander type mens dan Jack Nitzsche, maar minstens even getalenteerd. Jack was bijna een spookverschijning, terwijl Tony een warme, aangename persoonlijkheid is: een eenvoudige kerel uit Brooklyn die mijlenver afstaat van de glamrock waar hij nog altijd mee wordt geassocieerd. Tony heeft iets van een kraanman op een bouwwerf: hij is nuchter, vriendelijk en joviaal. Het eerste wat hij vroeg als hij 's ochtends binnenkwam was 'How's my band doing?'. Eerst konden we niet geloven dat iemand als hij überhaupt in ons geïnteresseerd was, maar na enkele dagen noemde iedereen hem al Uncle Tony. Hij is ook de eerste buitenstaander die we rechtstreeks bij het schrijfproces hebben betrokken. Vroeger deden we, op het paranoïde af, steevast alles zelf. Maar toen we Tony vroegen een strijkersarrangement voor 'Chains' te schrijven, voelden we dat als een bevrijding. Instinctief wisten we immers dat hij onze visie deelde en dat we hem konden vertrouwen. Hij wilde weten wat we precies in gedachten hadden, maar wij zeiden: 'Wees gewoon jezelf en doe maar wat je wil. Jij bent tenslotte Tony Visconti.' Een paar dagen later had hij alle partijen uitgeschreven en het resultaat klonk absoluut overweldigend."

Dromen hebben in het oeuvre van Mercury Rev altijd al een belangrijke rol gespeeld. Het tweede deel van de groepsnaam werd niet toevallig afgeleid van het Franse woord rêve, en een titel als All Is Dream spreekt natuurlijk voor zichzelf. Maar hoewel de cd begint en eindigt in dromerige sferen, wordt de luisteraar prompt tot voorzichtigheid aangemaand. Immers: "Dreams are always wrong."

"Er zijn twee soorten dromen", zegt Donahue. "Je hebt de archetypische die, zoals Carl Gustav Jung schrijft, de inhoud vormen van het collectieve onbewuste. En je hebt de dromen die de mens zelf construeert. Meestal zijn dat materialistisch gekleurde toekomstprojecties, van het type: 'Over tien jaar hoop ik met drie Zweedse schonen in een villa in Monaco te wonen, met twee dure Bentleys voor de deur.' (lacht)

"De majestueuze ouverture van All Is Dream luidt het begin in van een mentale queeste die verloopt met ups en downs. Het is een reis die we allemaal maken. De Amerikaanse filoloog en mythenkenner Joseph Campbell noemt het 'de weg naar onze persoonlijke mythologie'. Via de songs volg je het mentale parcours van de protagonist vanaf het moment dat hij de magische droomruimte van Jung binnenstapt. Met 'dreams are always wrong' bedoel ik niet noodzakelijk dat dromen bedrog zijn. Wel dat, willen we ooit innerlijke rust en harmonie vinden, we al onze wensdromen, verbonden met tijd en ruimte, achter ons moeten laten. Uit de slotregels van 'Hercules', "All is one, all is mind, all is lost (...) and all is dream", blijkt dat ze uiteindelijk plaats hebben gemaakt voor de droom waar Jung het over had en die eigenlijk al teruggaat tot Plato en de oude Egyptenaren. Hij staat voor de aanvaarding van een andere werkelijkheid dan de tastbare, voor een geestesgesteldheid die je toelaat door te dringen in een parallel universum. De symbolen en metaforen die je er aantreft leiden tot de essentie van de menselijke natuur. Ze zijn universeel en dus van alle tijden." Slik.

Ook in muzikaal opzicht streeft Mercury Rev tijdeloosheid na. Voelt de groep zich, met een referentiekader dat voornamelijk uit folk, blues en klassieke muziek bestaat, geen buitenbeentje in de popwereld van vandaag?

"Plaats en tijd hebben volgens mij geen vat op goede muziek. Als ik een plaat van Billie Holiday opzet, denk ik niet: 'Ha, vandaag ben ik helemaal in de stemming voor iets uit 1957.' Het zijn gewoon songs die me aanspreken. Het moment waarop ze zijn opgenomen doet niets ter zake. Soms hoor je wel platen die je aan een bepaalde periode herinneren, omdat ze steunen op technologie die inmiddels gedateerd is. Maar het is niet omdat muziek uit een specifiek tijdperk stamt dat ze ophoudt in het hier en nu te bestaan. Als ik schilderijen van Leonardo da Vinci en Salvador Dalí bekijk, sta ik niet stil bij het verschil tussen klassieke en moderne schilderkunst. Beide kunstenaars behandelen algemeen menselijke thema's die net zo relevant waren tijdens de Middeleeuwen als vandaag. Wel, muziek benader ik op precies dezelfde manier."

Het neemt niet weg dat Jonathan Donahue al meermaals heeft samengewerkt met The Chemical Brothers, een duo dat zich wel zeer nadrukkelijk als van deze tijd manifesteert. Voor de spilfiguur van Mercury Rev is dat veel minder paradoxaal dan het lijkt. "Toen ik met Ed en Tom in de studio zat, merkte ik dat ze net zo gepassioneerd met hun muziek bezig waren als ik. Goed, ze maken dansmuziek en werken met samplers en sequencers, machines waar ik nauwelijks wat van begrijp. Toch weten ze me telkens weer te boeien. Ik hield ook van hun remix van 'Delta Sun Bottleneck Stomp', omdat ze met die song iets deden waar ik zelf nooit op zou zijn gekomen. Die confrontatie met een mij nog onbekende wereld vind ik ongelooflijk inspirerend. Het maakt tenslotte niet zoveel uit of je nu een boek schrijft met een pen, een schrijfmachine of een tekstverwerker, zolang de inhoud er maar staat."

Behalve met de Chemicals bundelde Mercury Rev de jongste jaren ook haar krachten met Alan Vega van Suicide en twee leden van The Band. "Die allianties hebben een verfrissend effect en leiden tot nieuwe invalshoeken", licht Donahue toe. "Net als iedereen zijn wij door anderen beïnvloed. Maar in plaats van onze helden te imiteren, wat toch slechts tot ongewilde parodieën leidt, lijkt het ons veel leerzamer terug te gaan naar onze reële inspiratiebronnen. Zelf vind ik het belangrijker mensen die ik bewonder echt te leren kennen dan samen met hen muziek te maken. Wat me interesseert zijn hun verhalen, omdat die je een zeker inzicht verschaffen in hun manier van denken.

"Hoe dan ook, Mercury Rev maakt deel uit van een orale traditie. Originaliteit is een illusie, muziek komt niet zomaar uit de lucht vallen. Je kunt ze nog het best met licht vergelijken: iets dat we opvangen en weerkaatsen. Maar wat me telkens weer verbaast is de wonderlijke synchroniciteit in muziek: de vaststelling dat twee mensen ergens ter wereld, totaal onafhankelijk van elkaar, met soortgelijke dingen bezig kunnen zijn.

"Het belangrijkste voor mij, vooral als ik teksten schrijf, is dat ik ze over twintig jaar nog moet kunnen zingen. Niet noodzakelijk op een podium, maar gewoon voor mezelf. Ik hoop dat ze dan voor mij nog altijd betekenis zullen hebben. Meer zelfs, dat ze misschien iets over mezelf zullen openbaren waar ik me op dit moment nog niet eens van bewust ben."

Voor buitenstaanders zijn sommige van Donahues verhaaltjes wel behoorlijk cryptisch. 'Lincoln's Eyes' verwijst bijvoorbeeld naar de Amerikaanse president Abraham Lincoln, de man die de slaven vrij verklaarde, maar voert ook een zekere Joel Gray ten tonele. "Dat was de ceremoniemeester in Cabaret, die film met Lisa Minnelli. Eigenlijk gaat ook dat lied over de vorderingen van de ziel. De regels "What appears like an angel / Stabs like a dagger / Fills you with light / And bleeds you of matter" beschrijven hoe ze overgaat van de fysieke in de geestelijke wereld en hoe ze met haar nieuwe lichtheid in het reine komt."

Ondanks die zwaarwichtige thematiek is er in het imaginaire universum van Mercury Rev beslist ook ruimte voor humor. In het frivole 'A Drop in Time', dat een liedje uit een Disneyfilm zou kunnen zijn, glijdt de sopraanstem van Mary Fridmann zelfs even uit over twee uit de lucht gevallen vogeltjes. En in hetzelfde nummer vergelijkt Donahue zichzelf met "a fleeting thought stuck inside of Leonard Cohen's mind".

"Pure zelfspot", lacht de zanger. "Want ik besef natuurlijk maar al te goed dat die song aan Cohen schatplichtig is. Eigenlijk is humor cruciaal voor de manier waarop de leden van Mercury Rev met elkaar omgaan: we lachen samen heel wat af. Ooit is er in onze carrière wel een periode geweest, net voor Deserter's Songs, dat de humor verdween en we elkaar naar het leven begonnen te staan. Het heeft toen geen haar gescheeld of de groep was geëxplodeerd. Van persoonlijke rancune is nu gelukkig geen sprake meer. We hebben nog altijd artistieke meningsverschillen, maar hoe verhit onze discussies soms ook zijn, onze vriendschap is er veel beter tegen bestand. Inmiddels hebben we geleerd op een beschaafde manier met elkaar om te gaan."

De muziek van Mercury Rev is nog altijd onlosmakelijk verbonden met de Catskill Mountains in upstate New York, waar de bandleden hun wortels hebben. "We wonen er al ons hele leven", zegt Jonathan Donahue. "De omgeving is doordrongen van legendarische verhalen over Bob Dylan en The Band: er hangt dus inspiratie in de lucht. Bovendien is het een plek waar we ons geborgen voelen, waar we omringd worden door vrienden en geliefden die het geen barst kan schelen hoeveel platen we verkopen. Heel wat mensen uit onze omgeving weten niet eens dat we in een band spelen. Zouden we in Manhattan hebben gewoond, dan hadden we wellicht een heel ander soort cd gemaakt. Niet noodzakelijk slechter, gewoon anders. Maar All Is Dream speelt zich af op het niveau van de geest en in dat opzicht is ons isolement in de bergen een zegen. Doordat er geen zak te beleven valt, is er immers niets dat onze aandacht kan afleiden van onze muziek."

De cd All Is Dream is uit bij V2. Mercury Rev concerteert op 7 november in de Gentse Vooruit.

'Originaliteit is een illusie, muziek komt niet zomaar uit de lucht vallen''Plaats en tijd zijn onbelangrijk. Als ik Billie Holiday opzet, denk ik niet: ha, vandaag ben ik helemaal in de stemming voor iets uit 1957'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234