Donderdag 20/01/2022

Na 100 jaar terug naar Sarajevo, waar WO1 begon: De bewogen geschiedenis van een culthotel

null Beeld AFP
Beeld AFP

Zaterdag zal het precies honderd jaar geleden zijn dat Franz Ferdinand werd doodgeschoten in Sarajevo, wat zou uitmonden in de eerste wereldoorlog. Een eeuw later is de hoofdstad van Bosnië-Herzegovina een verscheurde stad, met een verleden dat niet verteerd kan worden. Oost-Europa- en Balkan-kenner Frank Schlömer reisde er naartoe en maakte een reeks in zes afleveringen. Deel 4: De bewogen geschiedenis van een culthotel.

Frank Schlömer in Saravejo

In Sarajevo staan nog kapotte gebouwen uit de tijd van de belegering en die worden opzettelijk niet heropgebouwd. De herinnering aan de agressie moet in leven worden gehouden en daarom behoudt het stadsbestuur sommige ruïnes, waar onkruid uit de dakgoten groeit dat inmiddels de omvang van heuse struiken heeft aangenomen.

Maar de commercie eist natuurlijk ook zijn rechten op. Dat is het geval voor het Holiday Inn hotel dat nog even afzichtelijk staat te pronken in de Zmaja od Bosne-straat als toen het dertig jaar geleden werd geopend. De laan heet nu opnieuw zo, maar tijdens de belegering was ze berucht als Sniper Alley, waar op alles geschoten werd wat bewoog.

Het HI probeert een nieuw leven op te bouwen, maar dat lukt maar matig. Aan de zijgevel ratelen de trams uit de Tito-tijd nog met een afgrijselijk lawaai voorbij, maar er donderen tenminste geen granaten meer het hotel binnen en er wordt op de gasten niet meer met machinegeweren gemikt.

Binnen is het nu een oase van rust, gewoon omdat er nauwelijks iemand is ingeschreven. Ik tel negen mensen in de immense lobby, ikzelf inbegrepen. Ik vraag aan een Amerikaan of hij weet heeft van de historische betekenis van het HI, maar hij valt uit de lucht. Hij zegt dat hij altijd en overal naar de hotels van die keten gaat en niet begrijpt dat er hier zo weinig volk is.

Achter de balie zie ik twee grote foto's hangen: een van het hotel toen het geopend werd en een van toen het door de Serviërs voor een deel aan flarden was geschoten. Drie kelners zitten met hun duimen te draaien. De cappuccino is slechter dan vroeger, maar goed, voor die prijs heb je in Brussel nog geen halve.

Het zijn de Olympische Winterspelen 1984, hét hoogtepunt in de moderne geschiedenis van Sarajevo, die er voor gezorgd hebben dat het Holiday Inn er kwam. Het heeft sindsdien een bewogen geschiedenis achter de rug. Van culthotel waar iedereen uit sport, politiek, theater en film gezien wilde worden, tot toeristische trekpleister, tot halve oorlogspuinhoop.

Het was de gevierde Bosnische architect Ivan Straus die het neerpootte en de afgrijselijke gele kubus van tien verdiepingen lokte meteen controverses uit. Sarajevo was weer eens verdeeld, maar iedereen sprak er wel over.

Vooral de bouwvakarbeiders konden niet geloven in wat ze daar moesten neerzetten van hun bekende bouwmeester. Straus zelf zei ooit dat, toen hij de maquette had getoond, arbeiders en ingenieurs in de lach schoten. "Ze dachten dat het een grap was." Maar het kwam er wel en staat er vandaag nog lelijk te wezen.

Naar verluidt was het Josip Tito zelf die nog voor zijn dood (1980) de toenmalige voorzitter van het Internationaal Olympisch Comité, de Spanjaard Juan Antonio Samaranch, de belofte ontfutselde dat Sarajevo de Winterspelen van 1984 zou krijgen. Samaranch, overigens een vurige aanhanger van de Spaanse ex-dictator Franco, zou het Tito beloofd hebben tijdens een gemeenschappelijke berenjacht.

Begin de jaren '90 werd het voor een deel ingepalmd door de politieke chef van de Bosnische Serviërs, Radovan Karadzic, die er zijn partijcongressen hield en er een hele tijd met zijn familie op een volledige verdieping woonde. Toen het Bosnische leger de potsige gele kubus omsingelde werd het door Karadzic-getrouwe sluipschutters beschoten. Toen het uiteindelijk het gebouw bestormde, was de vogel Karadzic al gaan vliegen.

Tijdens de Servische belegering werd het voor maanden het hoofdkwartier van de internationale pers en deelde het in de klappen. Het werd vanuit de nabije heuvels beschoten en gedeeltelijk vernield. BBC-correspondent Martin Bell zei toen op antenne: "Je ging het hotel niet uit naar de oorlog, de oorlog kwam bij jou naar binnen."

Vaak was er geen water, warm water zeker nooit, de elektriciteit viel uit, de liften werkten niet, eten werd via slinkse wegen binnen gesmokkeld, het personeel bracht handdoeken te voet naar de verdiepingen en de obers bediende de klanten in kogelvrije vesten.

Journalisten brachten meer tijd in de kelders door dan dat ze in hun kamers konden slapen. Fotografen en cameramannen kropen het gebouw uit om te kunnen werken. Het hotel verwierf in die dagen wereldroem en er blijken nostalgici te bestaan die er wel een terugkeren.

Toch werd het om nog steeds onduidelijke redenen niet helemaal plat gelegd door de Servische schutters, hoewel ze dat makkelijk hadden gekund omdat het rechtstreeks in hun vuurlijn lag. Het vermoeden bestaat dat er een afspraak was tussen de Servische hoteldirecteur en Karadzic: de internationale pers moest worden geïntimideerd, maar het moest niet al te erg worden, de Serviërs kregen al genoeg kritiek.

De hoteldirecteur is na verloop van tijd ondergedoken en er is niets meer van de man gehoord.

Sinds 2000 is het geprivatiseerd en in handen van een Oostenrijkse groep. Het mythische oorlogshotel gaat een onzekere toekomst tegemoet. Eerder dit jaar was het een maand dicht en werd het bezet door het personeel dat al maanden niet meer betaald was.

Een werknemer met vele jaren dienst ("Ik wil mijn job niet kwijt, al word ik onregelmatig betaald") zegt mij: "Het geld dat toch binnenkomt gaat weg naar de zakken van de eigenaars, we gaan nu de ondergang tegemoet waaraan we in de oorlog ontsnapt zijn."

Buiten is het vuil, onkruid overal, de fontein is kapot, struinende honden bezorgen een onbehagelijk gevoel. De sluipschutters zijn weg en vervangen door horden dikke kraaien die aan plastiek zakken pikken. Mijn gesprekspartner kijkt door het raam en zegt: "Kijk, de kraai, dat is de vogel van de dood."

Morgen deel 5.

Oost-Europa en Balkan-kenner Frank Schlömer. Beeld Bob Van Mol
Oost-Europa en Balkan-kenner Frank Schlömer.Beeld Bob Van Mol
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234