Dinsdag 16/08/2022

AchtergrondWederopbouw Oekraïne

Na de verwoesting, de wederopbouw van Oekraïne: ‘Praat met de bewoners, wat willen zij?’

Marioepol vanuit de lucht. De zwartgeblakerde woonblokken en rookpluimen zijn het gevolg van Russische beschietingen. Beeld AFP
Marioepol vanuit de lucht. De zwartgeblakerde woonblokken en rookpluimen zijn het gevolg van Russische beschietingen.Beeld AFP

Het is nog steeds oorlog, maar in Oekraïne wordt al hardop nagedacht over de wederopbouw. Dat wordt een enorme opgave. Haast maken is onverstandig, menen deskundigen.

Mark van Assen

Het waren mooie woorden van de president. “Dit is een historisch moment”, sprak hij onlangs, tijdens een van zijn dagelijkse videotoespraken tot de natie. Hij wilde de mensen moed inspreken, dat was duidelijk.

Alle voorbije dagen, weken en maanden ging het over de verwoesting van Oekraïne. Over de dode burgers en soldaten, over de oorlog die Vladimir Poetin is begonnen, al die kapotgeschoten wegen, bruggen, gebouwen, monumenten, dorpen en steden, en over de vele, vele miljarden die het gaat kosten om het land weer op te bouwen als er eenmaal vrede is. Maar, zo was de boodschap van Volodymyr Zelensky, dat is geen reden om de moed op te geven. Hij keek de kijkers recht aan.

“We gaan ons land weer opbouwen. Daarbij zal het niet alleen gaan om het herbouwen van huizen, appartementen en bedrijven, het aanleggen van bruggen en wegen, en het herstellen van de sociale infrastructuur; al die dingen die zijn verwoest. Het zal ook niet alleen gaan om de mensen terug te geven wat ze hebben verloren. Nee, dit is een historisch moment. Nu kunnen we oude problemen oplossen.”

Hij sprak over nieuwe steden, met een goede stadsplanning waar die misschien eerst niet bestond. Over soepele verkeerstromen, energiebesparing, duurzame materialen, over ‘eerlijke en groene’ woningen. Natuurlijk, wilde hij maar zeggen, deze oorlog is een enorme ramp, maar ook een kans. En die moet Oekraïne niet laten liggen.

Barbaarse vernietiging

Iedereen die de oorlog vanaf 24 februari heeft gevolgd, zal zich even achter de oren krabben. We kennen allemaal de beelden van de verwoestingen in Marioepol, waar een groot gedeelte van de gebouwen beschadigd is. Of van Charkiv, na Kiev de grootste stad van het land, waar een kwart van de gebouwen is verwoest. Of van Irpin, die geblakerde voorstad van Kiev. Of van al die andere steden en dorpen waar de oorlog overheen is geraasd.

En let op, zoals de Unesco onlangs waarschuwde (de VN-organisatie die het werelderfgoed probeert te beschermen): “Dit is niet alleen een humanitaire ramp of een oorlogsmisdaad, maar ook een barbaarse vernietiging van het architectonische erfgoed van Oekraïense steden, hun verleden en hun cultuur.”

Je zou van minder pessimistisch worden. Maar niet in Charkiv. Daar legt burgemeester Ihor Terekhov hetzelfde elan aan de dag als Zelensky. Hij benaderde onlangs architect Norman Foster, niet de eerste de beste. De Brit heeft onder meer in Berlijn de Rijksdag opnieuw ontworpen, in Londen het stadhuis, de Millenniumbrug en de wolkenkrabber op 30 St. Mary Axe (ook wel bekend als De Augurk) en in Rotterdam het World Port Center. Nu moet hij een masterplan maken voor de wederopbouw van Charkiv. Sterker: dat plan moet dienen als blauwdruk voor meer, of misschien wel alle Oekraïense steden.

De Rijksdag in Berlijn, ontworpen door Paul Wallot, is grotendeels vernield na de Tweede Wereldoorlog. Beeld Getty Images
De Rijksdag in Berlijn, ontworpen door Paul Wallot, is grotendeels vernield na de Tweede Wereldoorlog.Beeld Getty Images
Na de renovatie door Norman Foster ziet het Rijksdaggebouw er zo uit. Beeld NurPhoto via Getty Images
Na de renovatie door Norman Foster ziet het Rijksdaggebouw er zo uit.Beeld NurPhoto via Getty Images

Niet iedereen is enthousiast over Foster (later meer hierover), maar Terekhov zit vol grote plannen. Hij wil een totaal nieuwe stad, met oplossingen voor oude problemen, precies zoals zijn president het ook voor zich ziet. “In het nieuwe en vreedzame Charkiv willen we veel aandacht voor de IT-sector, hightech bedrijvenparken en de industrie. We kunnen grote fabriekscomplexen nieuw leven inblazen. Charkiv moet qua architectuur, comfort en veiligheid een compleet nieuw niveau bereiken.”

Terekhov fantaseert over een state-of-the-artstadscentrum, woonwijken die niet meer allemaal op elkaar lijken, mooie parkeergarages, fietspaden, wegen boven en onder elkaar, recreatiegebieden, parken en pleinen. Hier zijn een paar vragen bij te bedenken. Bijvoorbeeld: is dit wel het moment om al zulke grote plannen te maken? De oorlog zal nog wel even duren.

Rotterdam

Als we naar het verleden kijken is het niet zo vreemd dat er zo snel wordt nagedacht over de wederopbouw. In Rotterdam bijvoorbeeld lag al vier dagen na het bombardement van 14 mei 1940 een plan op tafel, en toen duurde de oorlog nog bijna vijf jaar. “Het plan werd opgesteld in de tuin van K.P. van der Mandele, een belangrijke Rotterdammer”, zegt Paul van de Laar, bijzonder hoogleraar stadsgeschiedenis aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. “De vragen die voorlagen: wat moet er gebeuren en hoe gaan we dat doen?”

De stad was zwaar getroffen door het Duitse bombardement, de trieste balans: 900 doden, 24.000 verwoeste woningen en 80.000 daklozen. “De gemeente greep de gelegenheid aan om opnieuw te beginnen. Het plan, opgesteld door Willem Witteveen, was om een stad te bouwen die beter paste bij een toekomst als grote havenstad. Ze wilden de oude binnenstad niet meer terug, zo fantastisch was die nu ook weer niet. Rotterdam moest een voorbeeldstad worden, op moderne leest geschoeid.”

Op enkele gebouwen na, zoals de Laurenstoren en het gemeentehuis (die van beton waren en het geweld daardoor hadden overleefd), werden het stadshart, Kralingen en het Noordereiland schoongeveegd. “Weg met het puin, aan de slag. Dat ging in een rap tempo, ongelooflijk. Wat een werk moet dat geweest zijn: er lag 5 miljoen kubieke meter puin! Na anderhalf jaar was alles schoon opgeleverd.”

Die grote lege vlakte is op foto’s uit die tijd goed te zien. De wederopbouw stokt in juli 1942. Duitsland is dan Rusland binnengevallen en alle mannen die kunnen werken worden ingezet voor de oorlogsindustrie. “Een totale bouwstop. In die periode gebeurt er iets bijzonders. Er vindt een coup d’état plaats door moderne architecten die de plannen van Witteveen te behoudend vinden. Witteveen verlaat overspannen de stad en er komt een nieuw plan. Dat wordt een experiment waarin het verkeer op nummer één wordt gezet. Je kunt wel zeggen dat dit niet goed heeft uitgepakt. Een onderzoek onder de bevolking uit 1968 bestempelde Rotterdam als ‘een stad waar niemand wil wonen’. De Coolsingel is gewoon mislukt, dat is veel te veel een verkeersboulevard geworden. Daar worstelt de stad nog steeds mee. Dit zou een goed advies zijn aan Oekraïne. Doe het niet zo.”

Meerdere scenario’s

Het gaat dus om belangrijke keuzes bij de wederopbouw. En: elke stad is anders. Carola Hein, hoogleraar architectuur en stedenbouwgeschiedenis aan de TU Delft, kan aan de hand van Berlijn, Hiroshima en Hamburg (haar geboortestad) laten zien dat er niet één zaligmakend scenario is. Alle drie de steden werden verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog, in alle drie verliep de wederopbouw totaal anders.

“De vraag is steeds: wat wil je? En wat wil de bevolking?” Hamburg is een mooi voorbeeld van een stad die haar oude vormen heeft teruggekregen, zegt Hein. “Daar was 70 procent van de gebouwen kapot, maar de stad werd niet leeggeveegd, zoals in Rotterdam wel gebeurde. Er zijn veel nieuwe huizen gebouwd, maar altijd met een blik naar het verleden.”

Het verhaal van Berlijn bestaat weer uit twee verhalen. Na de oorlog viel de stad in vier sectoren uiteen (de Britse, Franse, Amerikaanse en Russische) en later in twee delen (Oost- en West-Berlijn). “Die twee verschillende culturen, van het Westen en van de Sovjet-Unie, hebben de wederopbouw helemaal bepaald. Er werd bijna in spiegelbeeld gebouwd. West-Berlijn werd een podium voor modernistische architectuur, nieuwe vormen, nieuwe materialen; als het maar niet leek op wat de nazi’s hadden bedacht voor de stad. In Oost-Berlijn hadden de architecten die uit Moskou werden ingevlogen daar geen moeite mee. Die vonden dat neoclassicisme juist mooi, en die ‘naziarchitectuur’, nou, jammer dan. Het is natuurlijk nog onduidelijk hoe de machtsverhoudingen in Oekraïne uiteindelijk worden, maar het zou weleens kunnen lijken op Berlijn.”

Amerikaanse atoombom

De wederopbouw van Hiroshima is op een heel andere leest geschoeid. De Amerikaanse atoombom die op 6 augustus 1945 ontplofte, vaagde alles en iedereen weg. Er vielen meteen al 70.000 doden (dat aantal liep later op tot mogelijk 140.000), 70 procent van de gebouwen werd totaal verwoest. Ook van de wegen, bruggen en spoorwegen was nauwelijks iets over.

“Het leek wat dat betreft op het centrum van Rotterdam”, zegt Hein. “Helemaal leeg.” Hiroshima en Nagasaki zijn lang niet de enige Japanse steden die zijn verwoest in de oorlog. “Dat waren er zelfs meer dan tweehonderd. Maar alleen in deze twee heeft de wederopbouw een symbolische vorm gekregen. Dat was ingewikkeld, want Japan had natuurlijk de oorlog verloren. De geallieerden stonden geen grote monumenten toe, maar moesten ook rekening houden met de Japanse gevoelens.”

Het stadsbeeld van Hiroshima wordt daarom nu gedomineerd door het sobere maar indrukwekkende Vredesmonument van de architect Kenzo Tange.

De Hiroshima Prefectural Industrial Promotion Hall net na de ramp op 6 augustus 1945. Beeld Universal Images Group via Getty
De Hiroshima Prefectural Industrial Promotion Hall net na de ramp op 6 augustus 1945.Beeld Universal Images Group via Getty
Sinds 1996 staat de Atoombomkoepel, zoals het monument nu wordt genoemd, op de Unesco-werelderfgoedlijst. Beeld AFP
Sinds 1996 staat de Atoombomkoepel, zoals het monument nu wordt genoemd, op de Unesco-werelderfgoedlijst.Beeld AFP

Warschau pakte het weer op een andere manier aan. De Poolse hoofdstad werd in 1944 met de grond gelijk gemaakt door de nazi’s, uit wraak voor de weerstand van de bevolking. Van het historische centrum bleef niet meer dan 15 procent overeind staan.

Onmiddellijk na de oorlog werd besloten de oude stad heel nauwkeurig te restaureren, inclusief de Oude Markt, de religieuze gebouwen, de stadsmuren en het Koninklijk Kasteel. De Polen wilden zo zorgen dat hun cultuur niet verloren ging. Volgens de Unesco is het “een perfect voorbeeld van een bijna volledige restauratie die een historische periode omvat van de dertiende tot de twintigste eeuw”. Wie nu in de oude stad loopt, kijkt in feite naar een replica van krap zeventig jaar oud.

Honderd jaar werk

Terug naar Oekraïne, dat pas aan het begin staat van de wederopbouw. Het kan van Rotterdam leren dat het heel lang gaat duren, zegt hoogleraar stadsgeschiedenis Paul van de Laar.

“In een stad als Marioepol beginnen ze natuurlijk met de haven. Dat kost vijf jaar. Daarna duurt het 25 jaar voordat de kern is opgebouwd en zestig jaar voor de stad weer een beetje smoel krijgt. Reken voor het totaal op een eeuw. Kijk naar Rotterdam, daar zijn ze nog steeds aan de stad aan het sleutelen. Maar belangrijker is: neem de tijd voordat je echt begint. Je maakt een stad voor generaties, dus het moet goed zijn. Begin niet met architecten en planologen, dan krijg je papieren steden. En bestuurders laten zich graag foppen door mooie artist’s impressions. Praat met historici, met kunsthistorici, antropologen, maar vooral met de bewoners. Wat willen zij? Het werkt vertragend, maar doe het toch.”

Dat is precies wat Oleg Drozdov bepleit. Hij is een architect uit Charkiv en is samen met collega’s al volop bezig met de toekomst van zijn stad. Hij doet dat vanuit Lviv, waar hij in het begin van de oorlog naartoe is gevlucht. “Ons idee is heel simpel”, zegt hij over de telefoon. “Er moet om te beginnen een publiek debat komen. Zo willen we een beeld krijgen van hoe Charkiv eruit moet zien. Hoeveel groen willen we? Wat doen we met de historische stad? Willen we die reconstrueren? Willen we een gedenkteken? Willen we industrieterreinen verplaatsen? Moeten we naar een ander soort bedrijvigheid, weg van de zware industrie? Willen we een ander huisvestingsbeleid? We moeten eerst weten hoe we onze toekomst zien, voordat we aan de slag gaan. En daar moeten we samen uitkomen. Het hoeft niet snel, het kan ook niet snel, maar we moeten er wel goed over nadenken.”

Drozdov, zelf een gerenommeerd architect, weet van de plannen die de burgemeester heeft met de Britse architect Norman Foster. Hij houdt zich op de vlakte, en dat zegt misschien genoeg. Andere collega’s zijn meer uitgesproken, zoals Slava Balbek. Die zegt in een interview met het toonaangevende architectuurtijdschrift Dezeen dat hij het veel te voorbarig vindt. “Ze zijn nog steeds aan het bombarderen. Hoe kun je nu plannen maken als je de mate van verwoesting niet eens kunt analyseren?”

Ook Carola Hein van de TU Delft verbaast zich over de betrokkenheid van Foster. “Misschien is het een pr-stunt. Er moet echt eerst een goede visie liggen. Lokale architecten moeten leidend zijn. In de tussentijd moet je zorgen voor tijdelijke bebouwing. Bovendien: het is nog lang niet duidelijk wie wat gaat opbouwen. Welk gebied blijft in handen van Oekraïne? De Russen zijn al aan de slag in Marioepol. Ook voor hen is het een symbolische stad geworden. Maar stel dat Oekraïne het over tien jaar herovert.”

Dat zegt ook Van de Laar. “De onzekerheid is groot. Het is veel te vroeg om nu al te praten over projecten. Zeker zo’n Foster, die denkt in iconen, die kijkt niet naar wat er dieper speelt in een stad. Ik vind het niet helemaal kies dat al die internationale bureaus er als de kippen bij zijn als er een pot met geld te verdelen valt. Er zijn genoeg voorbeelden waar het verkeerd is gegaan met de Fosters van deze wereld, met autistische architecten die niet communiceren met de stad. Laat Oekraïne die fout alsjeblieft niet maken.”

En wie zal dat betalen?

De oorlog is nog altijd niet afgelopen, dus het is moeilijk om te zeggen wat de uiteindelijke schade zal zijn. Sommige deskundigen halen om de hoogte te bepalen de wederopbouw van Afghanistan en Irak erbij, landen die qua omvang vergelijkbaar zijn met Oekraïne, en komen dan uit op een bedrag van maximaal 1.000 miljard euro. Daar moeten al die huizen, wegen, ziekenhuizen, scholen, bedrijven en bruggen van herbouwd worden.

Wat wel zeker is: elke week dat de oorlog voortduurt, loopt de rekening op met 4,2 miljard euro. De voorspelling is verder dat de Oekraïense economie dit jaar met 45 procent krimpt. Amerika en de Europese Unie hebben aangekondigd dat ze gaan bijdragen in de kosten. Er gaan ook stemmen op om de bevroren tegoeden van Russische oligarchen te gebruiken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234