Woensdag 17/08/2022

InterviewAlexander Mattelaer

Naar lastige NAVO-top: ‘We krijgen nu zelfs kritiek dat we de nucleaire afschrikking ondermijnen’

Oekraïense soldaten onderzoeken een vernielde opslagplaats in Lysychansk, in de Donbas-regio. Beeld AFP
Oekraïense soldaten onderzoeken een vernielde opslagplaats in Lysychansk, in de Donbas-regio.Beeld AFP

In Madrid vindt vanaf morgen een cruciale NAVO-top plaats. De militaire alliantie legt er haar strategische lijn vast voor de komende tien jaar. België zal er volgens professor Alexander Mattelaer (VUB/Egmont) spitsroeden lopen. ‘We krijgen nu zelfs kritiek dat we de nucleaire afschrikking ondermijnen.’

Maarten Rabaey

De inzet van de NAVO-top in Madrid was al groot voor de Russische inval in Oekraïne en de oorlog maakt de agenda dwingend. In tegenstelling tot vroeger kunnen akkoorden niet voor zich uit worden geschoven. Ze vereisen meteen concrete engagementen, ook van België.

Verwacht u nieuwe troepenversterkingen langs de oost- en noordflank van de NAVO, waar ook Finland en Zweden gaan bijhoren?

Mattelaer: “Ja, dit debat wordt zeer substantieel. De Zweedse en Finse kandidatuur zijn een ontwikkeling met zeer grote reikwijdte want deze hertekent de geopolitieke kaart van Europa. Fundamenteel heeft dit drie grote gevolgen. Er komen twee zeer goed uitgeruste strijdkrachten bij die zelf hun mannetje kunnen staan, wat de NAVO sterker maakt. Het grote voordeel is ook dat de geografie van de Baltische regio veel voordeliger wordt voor de NAVO. De Baltische Zee wordt een soort NAVO-meer waar de Russische positie sterk onder druk komt te staan. Hun exclave Kaliningrad en Sint-Petersburg worden dan een nichetoegang van wat een soort NAVO-regio wordt. Een Zweeds en Fins lidmaatschap komt ook de Baltische staten ten goede, die moeilijk bereikbaar en bevoorraadbaar waren. Dat kantelt nu helemaal. Mede daarom voert Rusland ook de dreigingen tegen Litouwen op.”

En daarom bedreigen de Russen de Rotterdamse haven en olietankers op de Noordzee met kruisraketten?

“Precies. Door zich als bullebak te gedragen hoopt Moskou nog altijd dat het Westen zich laat intimideren. Vanuit een zuivere militaire logica klopt het dat logistieke aanvoerlijnen van NAVO-versterkingen en olie-aanvoer relevante doelwitten zijn, maar dan speculeren we over een volwaardig Artikel 5-conflict tussen Rusland en de NAVO. Dat kan Moskou niet winnen. Daarom zoeken ze manieren om onze angst te instrumentaliseren, zodat we terugschrikken voor steun aan Kiev.”

In Madrid overlegt de NAVO vooral over haar nieuwe strategische concept. Hoe verandert dit?

“Het vorige concept dateert van 2010 en stond nog in het teken van expeditionaire missies in conflicten als Afghanistan. Het nieuwe strategische concept kiest nu resoluut voor de operationele verdediging van het NAVO-grondgebied. De belangrijkste kerntaak wordt ‘afschrikking en verdediging’. In tegenstelling tot vroeger worden andere taken daaraan ondergeschikt. Nog een belangrijke wijziging is dat dit een 360 gradenaanpak wordt waarin men zich niet alleen positioneert tegenover Rusland maar ook tegenover China, dat een steeds indrukwekkender militair arsenaal heeft, ook nucleair.”

In de operationele uitwerking van dat concept krijgt elke bondgenoot taken die uitgevoerd móéten worden. Wat betekent dit, ook voor ons land?

“Iedereen krijgt te horen aan welke capaciteitsvereisten ze moeten voldoen, in functie van de algemene NAVO-defensieplanning, het opvoeren van voorwaartse NAVO-gevechtsgroepen aan de oostgrens én een grotere mobilisatiecapaciteit om desnoods snel versterkingen aan te voeren. De punten en komma’s zijn nog niet afgevinkt maar al vrij ver gevorderd. Ze zullen in Madrid worden gevalideerd op het hoogste niveau.

“Voor ons land betekent dit op termijn een bijkomende aankoop van F-35-gevechtsvliegtuigen en een versterking van de landstrijdkrachten met zware vuurkracht. Aan deze capaciteitsvereisten voldoen is zelfs belangrijker dan de 2 procentnorm.”

België belooft zijn investeringen ten belope van 2 procent van het bbp pas tegen 2035, maar extra F-35’s zitten niet in de calculus. Kan dit ons in de problemen brengen binnen de NAVO?

“Ja, want dat er een heel duidelijke behoefte is om een aantal extra gevechtsvliegtuigen aan te schaffen is zonneklaar. Op dit moment hebben we nog een nationaal ambitieniveau om tien gevechtsvliegtuigen in te zetten voor operaties, boven op onze luchtruimbewaking. Dat kan worden gerealiseerd met de huidige F-16-vloot van 54 gevechtsvliegtuigen.

“De beslissing van 2018 om slechts 34 F-35-toestellen aan te kopen betekende dat ons outputvolume daalt van tien naar zes toestellen voor operaties. Maar het NAVO-doel van de vorige planningscyclus was reeds 45 toestellen, een derde meer. Met het nieuwe strategische concept én de huidige veiligheidssituatie is het niet ondenkbaar dat de gevraagde luchtcapaciteit zal toenemen. België zal eraan worden herinnerd dat we vorig jaar tijdens een top de verklaring tekenden dat we alle gevraagde capacitaire doelstellingen gaan nakomen.

“Onze landcapaciteit staat voor gelijkaardige uitdagingen. Waar een deel van de tekorten door de nieuwe investeringen wordt goedgemaakt, zal het verschil met de andere partners door de nieuwe noden eigenlijk nog toenemen in plaats van afnemen. Het Belgische probleem bestaat er fundamenteel in dat wij langer en dieper onze defensie-inspanning afbouwden dan andere bondgenoten. Het gevolg is dat wij nu op achtervolgen zijn aangewezen. Onze eigen diplomaten hebben daarom gewaarschuwd dat België als verstekeling dreigt te worden beschouwd.”

Alexander Mattelaer: “Door zich als bullebak te gedragen hoopt Moskou nog altijd dat het Westen zich laat intimideren.” Beeld Tim Dirven
Alexander Mattelaer: “Door zich als bullebak te gedragen hoopt Moskou nog altijd dat het Westen zich laat intimideren.”Beeld Tim Dirven

Wordt de 2 procentnorm straks ook opgevoerd?

“De nieuwe NAVO-opperbevelhebber in Europa (Saceur), VS-generaal Christopher Cavoli, gaf in het Amerikaanse Congres heel duidelijk aan dat de 2 procent van het bbp in de toekomst een bodem wordt, niet een plafond.”

Nog een belangrijke discussie gaat over het gemeenschappelijke NAVO-budget. Dat omvat ook de kosten voor het politieke hoofdkwartier in Brussel en het militaire opperbevel in Bergen (Shape), dat onder Trump riskeerde te verhuizen als we niet meer inspanningen doen. Nog altijd een risico?

“Voor België bedraagt de bijdrage aan dat budget nu 2,1 procent van het totaal. Het gaat om enkele tientallen miljoenen euro, peanuts in vergelijking met de gevraagde defensie-inspanning. Deze investering zal voor iedereen stijgen. De nood vloeit voort uit de nieuwe commandostructuur én de investering in nieuwe communicatielijnen die gepaard gaan met de voorwaartse gevechtsgroepen in het oosten. Vorig jaar was daarover een verhitte discussie waar België zich als koele minnaar opstelde. Vandaag is het voor ons diplomatiek onhoudbaar om nog op die beslissing dwars te liggen, net omdat de ruggengraat van de NAVO in ons land gevestigd is en we al achteroplopen met andere financiering.

“Het politieke hoofdkwartier lijkt met een nieuw gebouw in Brussel verankerd. Maar het militaire hoofdkwartier Shape, nabij Bergen, moet worden gemoderniseerd. Nu onze regering onder druk staat kan ze met de toezegging om dit renovatiedossier te trekken relatief makkelijk scoren. We mogen niet vergeten dat de twee NAVO-hoofdkwartieren ons land een grote economische return geven. Net daarom zijn er ook andere landen die wat graag zo’n hoofdkwartier op hun grondgebied willen. De landen die zich het meest enthousiast tonen in dit debat krijgen de komende jaren de grootste retour. België moet zich daar in Madrid goed bewust van zijn.”

Achter gesloten deuren wordt in Madrid ook de nucleaire afschrikking besproken. Wij hebben tactische kernwapens in Kleine Brogel. Geeft dat ons in de NAVO wel krediet?

“Doorgaans wel, maar tot ongenoegen van een aantal NAVO-bondgenoten nam België vorige week als waarnemer deel aan de Conferentie voor een Nucleair Verbodsverdrag in Wenen. Dit lokte een zeer gepolariseerd debat uit. Zo noemde een Franse topdiplomaat deze conferentie op Twitter onverantwoordelijk op veel niveau’s (tijdens een discussie met een Belgische kabinetsmedewerker, MR).”

Geeft België hier niet gewoon aan dat het twee paden bewandelt: naar ontwapening streven terwijl het zijn afschrikking behoudt tot iedereen gelijk oversteekt?

“Het klopt dat wij ons als waarnemer tot niets verbonden. Toch stond onze positie in Wenen haaks op het nieuwe strategische NAVO-concept dat in Madrid weer sterker de nadruk zal leggen op nucleaire afschrikking. Als we tegelijk sympathie tonen voor het illegaal verklaren van nucleaire afschrikking leidt dat tot een cognitieve dissonantie die Moskou en Peking kunnen uitbuiten.

“Niemand in de NAVO is tegen het streven naar globale nucleaire ontwapening op gelijke voet, maar wie nu de legitimiteit van nucleaire afschrikking betwist ondermijnt eigenlijk de kern van onze verdediging tegen Rusland en China. We moeten toch beseffen dat een paar honderd militairen meer of minder aan de grens voor Poetin en Xi niet het verschil maken. Het risico van nucleaire escalatie door Poetin wordt nu enkel afgedekt door de nucleaire NAVO-paraplu. België mag niet vergeten dat het voor de NAVO een essentiële rol vervult in deze afschrikking, die slechts werkt als er eensgezinde communicatie is.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234