Dinsdag 09/08/2022

Nederlander helpt compleet Zweeds stadje te verplaatsen

Kiruna, nu nog gesitueerd op de beschutte zuidhelling, krijgt twee kilometer verderop een wat minder behaaglijke locatie. Beeld Bloommberg
Kiruna, nu nog gesitueerd op de beschutte zuidhelling, krijgt twee kilometer verderop een wat minder behaaglijke locatie.Beeld Bloommberg

Een ijzermijn knabbelt aan Kiruna, in het noorden van Zweden. Daarom wordt de complete stad nu verhuisd. Met hulp van een Nederlander.

Gerben van 't Hof

Ze kregen er hun eerste kus. Stichtten een gezin. Gooiden sneeuwballen en gingen er naar school. Nu vliegen de sloophamers tegen de gebouwen van Kiruna. De ijzermijn dwingt de grofweg 18.000 inwoners uit de stad in het uiterste noorden van Zweden te verhuizen. Kiruna wordt twee kilometer verderop volledig herbouwd.

Zo'n verplaatsing is zelden vertoond, zegt architect Koen Kragting (36). Hij werkt in Zweden voor het bureau White, dat het ontwerp van het nieuwe Kiruna maakte. "Door het uitdiepen van de mijn is de grond instabiel geworden'', vertelt de Nederlander. "Er zijn steeds meer trillingen waar te nemen in de bodem. Het is te vergelijken met de problemen die zijn ontstaan door de gaswinning in Groningen.'' De mijn in Kiruna behoort tot de grootste ter wereld. Dagelijks wordt er voor vijf Eiffeltorens aan ijzererts uit de grond gehaald, waarvan het gros naar China gaat.

Brede scheuren
De mijn is nog lang niet uitgeput. Maar om bij de aders te komen moet het mijnbouwbedrijf LKAB almaar verder onder de stad graven. Telkens als met springstof een nieuwe gang wordt geblazen, ontstaan er brede scheuren in de grond. De komende dertig jaar zal de stad dan ook stukje voor stukje worden afgebroken. In 2004 kregen de inwoners te horen dat hun stad in de weg is komen te liggen. Vierduizend gezinnen krijgen nu een nieuw huis. Twee grote wegen worden omgelegd. Net als de spoorlijn, die speciaal was aangelegd om het ijzererts af te voeren. Niet de hele stad verdwijnt.

,,Zo'n verplaatsing is zelden vertoond'', aldus architect Koen Kragting. Beeld KK
,,Zo'n verplaatsing is zelden vertoond'', aldus architect Koen Kragting.Beeld KK

Vertrouwd

De oostelijke wijken blijven voorlopig intact en vormen straks het westen van de nieuwe stad. De verhuizing heeft de Zweden hoofdbrekers gekost, zegt Kragting. "Welke woning krijgt iemand terug voor het huis dat hij achterlaat? Welke winkelier krijgt welke winkel in de hoofdstraat? De afgelopen jaren liepen mensen van de ene inspraakavond naar de andere.'' De bewoners krijgen veel voor hun kiezen. "Iedereen weet dat nu de familie Svensson in dat huis verderop woont en de ouders van de familie Fredriksson in de flat erachter. Het zal lang duren voor iedereen zich vertrouwd voelt met de nieuwe stad.''

Besloten is om onder meer de kerk, een paar van de oudste houten huizen en de markante toren van het gemeentehuis latje voor latje af te breken en verderop weer in elkaar te zetten. Maar ook van de woningen gaat zoveel mogelijk mee, zegt Kragting. "Mensen kunnen in hun nieuwe huis hun huidige voordeur, open haard of zelfs dakpannen laten installeren.''

Een beeld van Kiruna na de herbouw in de zomer. Beeld KPS
Een beeld van Kiruna na de herbouw in de zomer.Beeld KPS

Er is lang gezocht naar een geschikte plek voor de nieuwe stad, die 150 kilometer boven de Noordpoolcirkel ligt. De bodem is rotsachtig en het weer is, zeker in de winter, meedogenloos. Het huidige Kiruna ligt op een beschutte zuidhelling. Een vergelijkbare plek is er niet in de buurt, weet Kragting. "De nieuwe stad ligt helaas niet optimaal. Er valt minder zon op en het waait er harder. Niet echt lekker met temperaturen van -25 graden.''

Bestaansrecht
Toch is er nauwelijks weerstand tegen de verhuizing. Het mijnbouwbedrijf neemt het leeuwendeel van de kosten van de verplaatsing voor zijn rekening. Grofweg 15 procent van alle inwoners werkt direct voor LKAB, dat tot de rijkste bedrijven van Zweden behoort. Zonder de mijn heeft Kiruna nauwelijks bestaansrecht. Toch kan de verhuizing een traumatisch effect hebben, stelt de antropologe Elisa Maria Lopez van de Universiteit van Uppsala. "Mijnbouw heeft wereldwijd desastreuze gevolgen voor het leefmilieu, arbeiders en omwonenden'', schrijft ze in haar onderzoek. "Daar wordt in Kiruna veel te makkelijk overheen gestapt. Goed beschouwd is dit een verplichte verplaatsing.''

Kiruna na de herbouw in de winter. Beeld KPS
Kiruna na de herbouw in de winter.Beeld KPS
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234