Zaterdag 02/07/2022

Nederlandse documentairemakers: je geld of je engagement!

Het Nederlandse NCRV-programma Dokument bestaat tien jaar. Reden voor een feestje, dacht de Nederlandse Christelijke Radio Vereniging (NCRV) in Hilversum. De vraag is of er op documentairegebied anno 2000 wel zoveel te vieren valt. 'De meeste documentaires zijn te vrijblijvend, niet geëngageerd', vindt Ger van Dongen, eindredacteur en bedenker van Dokument. Het vervloekte Hollandse poldermodel!

Van Dongen is al tien jaar de bezielende kracht achter Dokument, dat maandag 29 mei voor de vierhonderdste keer op dezelfde avond en hetzelfde tijdstip een documentaire van het ambachtelijke soort uitzendt. Dat is bepaald niet evident. Ook al trekt het programma gemiddeld een half miljoen kijkers, volgens Van Dongen zijn "kijkers steeds sneller verzadigd en willen ze snellere, nieuwere programma's". Dat de NCRV onlangs besloot meer budget uit te trekken voor het programma Dokument, gaat enigszins tegen de tijdsgeest in. Want geldgebrek is een chronische klacht van elke documentairemaker. In Vlaanderen is er bijvoorbeeld de klacht van documentairemakers als Martin Coenen dat ze door 'massaproductie' van BBC en Channel 4 worden weggeconcurreerd.

Bij Dokument koopt men sinds kort ook wel eens een buitenlandse docu aan, "is wel goedkoop", maar eigenlijk heeft men alweer besloten om die aankopen flink te beperken. Men wil toch vooral documentaires waarmee kijkers zich kunnen identificeren. Dat is dan weer een steuntje voor onafhankelijke filmmakers, die nu de helft van het aanbod van Dokument leveren. Geen overbodige luxe overigens, want het is voor hen bedelen en schrapen om een kritische documentaire te kunnen maken en uitgezonden te krijgen.

Dat ondervond bijvoorbeeld de als geëngageerd bekend staande journalist Hans Krikke - ooit zelfs door de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) verdacht van betrokkenheid bij links-terroristische aanslagen. Krikke wil graag een diepgravende documentaire maken over de befaamde Bijlmer, de wijk in Amsterdam die geldt als het meest multiculturele stukje Nederland. Met de enigszins provocerende werktitel Niggers don't like revolution (vrij naar een nummer van The Lost Poets) wil Krikke een beeld schetsen van de manier waarop de overheid de Bijlmer letterlijk en figuurlijk 'aan het witwassen' is. Via allerlei fraai gepresenteerde stadsvernieuwingsprojecten vallen sociaal zwakke allochtonen buiten de boot. Waar zij terecht moeten als de vernieuwing van de Bijlmer klaar is, daar praat niemand over.

Krikke kan voorlopig onvoldoende geld bij elkaar krijgen om het project ook te realiseren. Krikke: "Bij instellingen met geld, zoals het Filmfonds, loop je telkens tegen een muur. Deze mensen die op de potten met geld zitten, zijn per definitie niet tegendraads." Volgens Krikke moet een kritische documentairemaker twee hobbels nemen voor hij zijn 'ding' kan doen: de financiële en vervolgens de inhoudelijke hobbel: "Kun je ook alles zeggen?"

Wat van Dongen vooral mist, is bevlogenheid, engagement. Bijna besmettelijke woorden in de journalistiek: "Ik hou van oproerkraaiers of van oproerkraaiende onderwerpen. Dat mis ik toch bij veel documentairemakers. Er is, ook in deze sector, te veel gezapigheid à la het poldermodel. Het is te vrijblijvend, niet geëngageerd." Terwijl in het Holland anno 2000 de onderwerpen voor het grijpen liggen. Van Dongen: "Ik sprak laatst met Arjo Klamer, hoogleraar economie, die zei dat in Nederland het sociale kapitaal in snel tempo wordt verkwanseld. We hebben hier een cultuur van graaien, halen en hebben. Over dit soort onderwerpen moeten nu documentaires gemaakt worden! Ik wil de onderstroom, de tijdsgeest leren begrijpen."

Van Dongen: "In Nederland word je gek van de flitslichten, bonnetjes en vergunningen en zijn we zo arrogant te denken dat alles zo goed geregeld is. De ramp in Enschede bewijst weer dat dat niet zo is. Maar we hadden wel Belgische en Duitse journalisten nodig om ons in die eerste dagen dat via vuurwerkspecialisten duidelijk te maken. In de top van het Nederlandse maatschappelijke leven gebeuren dingen die niet door de beugel kunnen, maar we ontkennen het collectief."

Volgens van Dongen wordt de kritische ingesteldheid bij filmmakers al bij voorbaat weggemasseerd. "Studenten op de filmacademie leren dat ze moeten aankloppen bij het Stimuleringsfonds (32 miljoen gulden per jaar). Ze worden al voor ze überhaupt een kritische documentaire hebben kunnen maken, ingekapseld", vreest hij. "Geef mij dan maar iemand als Hans Krikke, die zegt 'dan maar geen steun van het filmfonds'. Hij wil zich niet conformeren aan de bobo's van zo'n filmfonds."

Volgens van Dongen leggen die bobo's te veel de nadruk op kunstzinnige, bijna essayistische docu's, waarbij de nadruk te veel bij de beeldvorm ligt - l'art pour l'art - en te weinig bij de maatschappelijke betekenis van films. "Ik zeg ook altijd dat je je eigen verhaal moet durven vertellen als documentairemaker. Ook niet te veel journalistiek bezig zijn - zo van enerzijds, anderzijds. Nee gewoon stelling durven nemen en die lijn volgen."

Vermaard documentairemaakster Ireen van Ditshuyzen is overigens bezig met een programma De geest van geld, een onderwerp waar Van Dongen wel oren naar had. Maar o ironie, bij de publieke omroep kreeg de maakster het financieel niet rond. Dan maar bij de commerciële zenders, waar het wel lukte om haar idee gefinancierd te krijgen zonder enige inhoudelijke bemoeienis. Van Ditshuyzen wordt zelf ook voortdurend geconfronteerd met financieringsproblemen, maar vindt dat onafhankelijke documentairemakers niet te veel moeten zeuren. "Je kunt best allerlei sponsors vinden, ook bedrijven, en tegelijkertijd de keiharde eis stellen dat er over de inhoud niet gediscussieerd wordt." De serie De Geest van Geld wordt bijvoorbeeld gesponsord door enkele commerciële banken. Van Ditshuyzen: "Waar het heel eenvoudig om gaat, is de vraag of het eindproduct deugt of niet deugt." Maar geeft ze toe, het vergt ruggengraat om deze onafhankelijkheid te bewaken. "Het vergt veel om mensen in je idee te laten geloven. Eén ding is duidelijk: het is niet aan Hilversum te danken dat de naam van het genre documentaire hoog gehouden wordt. Wat je altijd te horen krijgt, is 'óh dat kan toch veel goedkoper!' Je moet mensen elke keer duidelijk maken dat het niet zomaar een klusje is, je moet je vakmanschap heilig verklaren."

De documentaire als analyse van en als aanklacht tegen maatschappelijke wantoestanden, als archief van tijdsgeesten voor ons nageslacht, als sociaal engagement. Daar is volgens Nederlandse documentairemakers en ook Ger van Dongen te weinig ruimte voor. Dokument - what's in a name - biedt deze kwaliteiten volgens Van Dongen nog wel. Uit het overzicht van de acht documentaires die in De nacht van Dokument worden uitgezonden blijkt dat de normen snel veranderen. Het oude medium televisie heeft wel degelijk zijn invloed op een concept als privacy.

Van Dongen: "De vroegere documentaires zijn veel terughoudender dan de latere. Later zie je bijvoorbeeld al veel meer reality tv-elementen." Nousjka Thomas, maakster van de laatste documentaire Scènes uit een scheiding zegt dat ze tijdens het maken van haar documentaire letterlijk "af en toe van schaamte in een hoekje ging zitten wegkijken" bij een emotionele echtscheidingsbemiddeling. "Ik stelde soms zelfs voor om weg te gaan. Maar dat koppel stond er helemaal achter dat hun echtscheidingsproces gefilmd werd. Leerzaam voor de kinderen - later - zullen we maar zeggen." Of hoe ook een serieuze tv-rubriek als Dokument beïnvloed wordt door het plat commerciële Big Brother-gedoe. Of was het omgekeerd? Het 'échte leven' als inspiratiebron voor bedenkers van succesvolle tv-formules.

Hans van Scharen

De Nacht van Dokument,

Ned 1 23.51 tot 07.00

Eindredacteur en 'Dokument'-bedenker Ger van Dongen: 'De meeste documentaires zijn te vrij-blijvend, niet geëngageerd'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234