Maandag 26/09/2022

Nederlandse expo verzamelt excentrieke ontwerpen van Jan Jansen

De gekste schoenmaker ter wereld

'Kijk, dat is die meneer van de schoenen!' Schoolkinderen verdringen elkaar om de grote Jan Jansen van dichtbij te zien. Of ze hem een hand mogen geven. Het is niet het enige moment dat we door bewonderaars onderbroken worden tijdens ons bezoek aan de Jan Jansen-tentoonstelling in het Nijmeegse Museum Het Valkhof. Want wie wil er nu geen handtekening van deze meesterschoenenontwerper?

Door Kerlyne Dekeukelaere

Al veertig jaar behoort Jan Jansen (67) tot de crème de la crème van de schoenontwerpers. Voortdurend op zoek naar nieuwe manieren om de ideeën in zijn hoofd vorm te geven, creëert hij de meest ondenkbare schoenen. Zoals de bamboeschoen uit 1973 en de zwevende hak uit 1989. "Wanneer ik een paar schoenen ontwerp, dan baseer ik mij daarvoor nooit op de modewereld, of op kunst. Dat zijn dingen die je niet zal herkennen in mijn ontwerpen", vertelt hij. "De ideeën die ik gebruik, zitten in de lucht. Het is aan mij als ontwerper om er een vorm aan te geven, om er een schoen uit te maken." Jan Jansen ziet zichzelf dan ook als een industrieel ontwerper en niet als een kunstenaar, al geven velen hem daarin ongelijk. "Joop van den Ende zei me onlangs dat ik eens moet stoppen met die flauwekul en gewoon moet aanvaarden dat ik wel een kunstenaar ben", vertelt hij al lachend.

Copycat

De ideeën van Jansen zijn vaak een voorbode geweest van modetrends die enkele jaren later volgden. Zo ontwierp hij in 1978 een zwarte leren schoen met stalen hakken en een metalen neus. Een jaar later kopte het modemagazine Elle: 'Alles is staal'. Toch wuift Jansen het idee dat hij een visionair is, weg. "Puur toeval. Als ik het niet had gemaakt, dan had iemand anders dat misschien gedaan. De timing moet gewoon goed zijn, en daar ben ik even vaak mis. Mijn schoenen komen te vroeg, de mensen moeten meestal nog aan het idee wennen."

De ontwerper heeft met zijn schoenen nooit grof geld verdiend. Van zijn meest succesvolle ontwerpen werden dan wel miljoenen paren verkocht over de hele wereld, Jansen zelf zag er vaak geen cent van. "Ergens kan je het misschien als een eer beschouwen, maar erg eerlijk is het allemaal niet." Zelfs grote modehuizen als Giorgio Armani en Prada kopieerden schaamteloos zijn ontwerpen en brachten ze op de markt. De gelijkenissen tussen een ontwerp van Jan Jansen en een paar van Emporio Armani, beide te zien in Nijmegen, zijn treffend. "Waarschijnlijk heeft een designer van Armani een wit paar schoenen met veters van mij gevonden op een vlooienmarkt, en heeft hij daar nieuw leven ingeblazen. Ik veronderstel niet dat ze het bewust hebben gedaan." Maar Jansen trok toch met de zaak naar het gerecht en kreeg gelijk.

Modeacademie Tokio

Schoenen ontwerpen leerde Jansen op jonge leeftijd in Nederland, ze zelf maken op stage in Rome. "Ik kan mijn schoenen volledig zelf vervaardigen, alleen stikken kan ik niet. De andere technieken, van het maken van de leest tot het snijden van de patronen, beheers ik volledig. En die zijn doorheen de jaren nog verbeterd." Terwijl we door het museum lopen, wijst hij geamuseerd naar enkele modellen. "Kijk, deze schoen heb ik volledig zelf gemaakt. Je ziet dat al de naden zijn gelijmd. Er is niets aan gestikt."

De vrijheid die hij zelf in de jaren zestig had - hij runde immers zijn eigen atelier in Amsterdam - gunt hij nu graag jonge, beginnende ontwerpers. Als hoogleraar aan de modeacademie in Tokio en gastdocent in Milaan, komt Jansen nauw in contact met de nieuwe generatie designers. "Hun ontwerpen zijn vaak te wild en niet commercieel genoeg voor grote ketens. Daardoor komen ze niet aan de bak. Tenzij ze hun creativiteit laten varen en onder iemand anders' naam gaan werken", legt hij uit. De kloof tussen de nieuwe generatie schoenontwerpers en de industrie, wil Jansen graag smaller maken. "In Amsterdam wil ik mijn drie winkels samenvoegen tot één grote. Ik zou er dan een klein museum in willen en een ruimte maken voor workshops."

Linea Erotica

Jansen laat niemand ook maar iets veranderen aan zijn schoenontwerpen. "Alleen Tonny, mijn vrouw, wordt erbij betrokken. Zij is de enige die invloed heeft op mijn ontwerpen. Als het om materialen gaat, weegt haar stem zelfs meer door dan de mijne. Voor de rest aanvaard ik geen kritiek, ik wil mijn schoenen produceren zoals ik ze ontworpen heb, zonder toegevingen te moeten doen." Toen Jan Jansen zijn recente Linea Erotica-collectie in productie wou brengen, stond die standvastigheid al eens in de weg. Het watermerk van de lijn is een gouden hartje in de zool, enkel zichtbaar wanneer je achter de draagster loopt. De Italiaanse producent besliste in 2008 om de schoenen niet langer te produceren. Te veel en te intensief werk. En dat voor dertig paar schoenen. "In de tijdspanne dat ze mijn schoenen produceerden, konden ze er van een andere collectie wel honderd maken", legt Jansen uit. "Meer schoenen van de lijn produceren was voor mij dan weer geen optie. Daarvoor was Linea Erotica te exclusief en werd ze te sporadisch verkocht." Maar veel schoenen verkopen is geen drijfveer voor Jansen, zo zegt hij zelf. Dat hij zijn ontwerpen in schoenvorm kan gieten, is het belangrijkst. Ook al hoort daar dan een kleine oplage bij omdat zijn designs de massa niet aanspreken. "Gelukkig kon ik terecht bij Robert Polet, de Nederlander die CEO bij de Gucci Group is. Ze stelden me bij Gucci voor om de schoenen in hun fabrieken te produceren, ongeacht het aantal." En zo kreeg Jan Jansen toch wat hij wou.

Speelgoedauto

De tentoonstelling in Nijmegen is een duo-expositie. "Met vormgever Swip Stolk werk ik al jaren samen. Hij heeft mijn logo ontworpen, richtte mijn winkels in en gaf al verschillende tentoonstellingen vorm. We voelen elkaar erg goed aan. De manier waarop hij de schoenen presenteert, laat ze beter tot hun recht komen." Toen het Nijmeegse Museum Het Valkhof aan Jansen een overzichtstentoonstelling aanbood, had de schoenontwerper maar één voorwaarde: dat ook vormgever Swip Stolk er mocht exposeren. Voor Jansen is het de eerste keer dat hij zijn eigen tentoonstelling bezoekt. Misschien wel een aanrader, want de reacties van de mensen doen hem duidelijk plezier. "Hoe komt u er toch altijd op?", vraagt een bewonderende bezoekster. "Ach mevrouw, dat is het gemakkelijkste deel. Bedrijven overtuigen om ze te produceren, dat is andere koek." n

INFO Jan Jansen en Swip Stolk, twee meesterontwerpers, tot en met 30 augustus in Museum Het Valkhof, Kelfkensbos 59, Nijmegen, www.museumhetvalkhof.nl

Mijn schoenen komen te vroeg, de mensen moeten meestal nog aan het idee wennen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234