Zondag 03/07/2022

'Niemand doet Herman De Croo na'

Röntgenfoto van Oost-Vlaanderen door Herman Balthazar, provinciegouverneur

Waarom de socialisten en de liberalen in 1999 zo gladjes onder de paarse lakens doken? 'Omdat ze het in Gent beu waren dat de CVP altijd weer de regie kon bepalen.' Herman Balthazar, over het diepe water tussen rood en oranje. En over de 'geteisterde en gekwetste' schapen die naar het Blok trokken.

Filip Rogiers

Jarenlang lag de provincie als tussenstation van gemeente en gewest onder politiek vuur. In elke partij stond er wel iemand recht die de afschaffing bepleitte. Maar dat gevaar lijkt afgewenteld. Meer zelfs: plots leek paars-groen de vurigste verdediger van de provincie. De kieskringen werden er op geënt. Herman Balthazar, historicus van opleiding en inborst, begint het interview met een minzaam spottend glimlachje.

De politiek herontdekt de provincie. U moet zich bijzonder gevleid voelen, als gouverneur?

Herman Balthazar: "Die grotere kieskringen hebben allesbehalve met een plotse liefde voor de provincie als bestuurlijk niveau te maken. Het zou bijzonder interessant zijn om eens na te gaan wie dat idee naar voren heeft geschoven, wanneer en waarom."

U hebt een sterk vermoeden?

"De laatste vijfentwintig jaar wordt het politiek personeel almaar minder gerekruteerd op basis van een partij en een lijst met een kopstem. De voorkeurstemmen zijn het nec plus ultra. Bekendheid en mandaten worden niet langer door het werk te velde, maar door de mediabekendheid bepaald. En daarom kwamen de administratieve grenzen van de provincie sommigen in de Wetstraat plots goed van pas. De visvijver wordt er iets groter door."

Is het nadelig voor politici die lokaal hun waarde hebben maar nationaal uitstraling missen?

"Noem mij één parlementslid die zijn of haar mandaat nog te danken heeft aan een sterke, lokale verankering. Ik ken er maar één: Herman De Croo (VLD). Die zal ten eeuwigen dage de uitzondering blijven. Wat De Croo doet, doet niemand hem na. Verder zie ik er geen, of het moet Freddy Willockx (SP.A) in het Waasland zijn."

Oost-Vlaanderen leverde de afgelopen twintig jaar twee eerste ministers: Wilfried Martens en Guy Verhofstadt. Betekent dat iets voor de provincie?

"Zeer weinig. Dat heeft te maken met de mentaliteit in het Gentse. Wij hebben niet, zoals het Antwerpse, die behoefte om met vele maatschappelijke krachten samen en geconcentreerd te lobbyen in Brussel. In Antwerpen heeft dat te maken met de omvang van de stad en met de grote economische krachten. Bedrijven identificeren zich daar veel sterker met de stad dan in het Gentse. Hier had de textiel nog wortels in de streek, maar niet langer de nieuwe industrieën die in de tweede helft van de twintigste eeuw hun opgang beleefden. Sidmar was Luxemburgs, de bazen praatten er geen Gents maar Letzenburgs. Volvo heeft Zweedse bazen, Honda Japanse. Dus je krijgt hier minder die reflex om vanuit de streek een vuist te gaan maken in Brussel. Ook in Antwerpen is dat stilaan verleden tijd, trouwens."

Paars werd behalve in Limburg, in Gent gemaakt, wordt beweerd.

"Och, u weet als journalist en ik als historicus dat het zo verleidelijk is om overal een causaliteit te zien. De totstandkoming van de paarse coalitie in Gent is geen absoluut gewild, voluntaristisch proces geweest. Bij de fusie van 1976 heeft de CVP als belangrijkste machtspartij nog geprobeerd om de configuratie van Groot Gent te beperken tot die zones waar ze voldoende sterk stond om een vinger in de pap te houden. Zelzate, dat rode bolwerk, mocht er om die reden absoluut niet bij.

"En de CVP is er inderdaad in geslaagd om ook na de fusie regisseur van het politieke landschap te blijven. Ze leverden de burgemeester, ze kozen hun partner. Direct na de fusie waren dat de socialisten, die ondanks hun historische omvang hier in Gent in het diepste dal van hun geschiedenis zaten. Dat had alles te maken met de schandalen die toenmalig PTT-minister Edward Anseele junior troffen. Wat hadden we hier nog aan politiek personeel? De partijluitenant Gilbert Temmerman werd in Gent en in Brussel beschouwd als een onbetekenende apparatsjik, maar hij mocht van de CVP schepen worden. In 1982 kon de CVP opnieuw het spel verdelen en verruilde ze de socialisten voor de liberalen. En dat smeedde een band tussen SP en PVV.

"Paars ontstond uit de frustratie van blauw en rood: ze wilden niet langer de speelbal zijn van die katholieke madame. Tussen liberalen en socialisten zijn er altijd contacten geweest, ook toen de CVP heer en meester was. Ze deelden hun aanhankelijkheid aan het officiële onderwijs. En er is ongetwijfeld de rol van de vrijmetselarij geweest. Maar die kanalen bestonden ook al in de vele jaren dat de CVP boven lag. Echt werken deden ze dus niet."

Speelt de loge in Oost-Vlaanderen nog altijd een actuele politieke rol?

"Nee. De vrijmetselarij is een ongelooflijk hybride gezelschap. Ze bestaat uit kernen die intern al vrij verdeeld zijn, wat hun politieke en levensbeschouwelijke samenstelling betreft. Natuurlijk, je zult er geen CVP'ers treffen, maar voor het overige zie je er alle kleuren."

Als paars niet in het water van Schelde en Leie zit, dan misschien wel het Sienjaal. Gent zou ook de ideale broedplaats voor een progressieve frontvorming kunnen zijn. Er is een sterke christelijke arbeidersbeweging. Freya Van den Bossche noemde CD&V de natuurlijke bondgenoot van rood.

"Wat Freya zegt, is een trauma dat al meer dan een halve eeuw meegaat. Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelt de christen-democratie, door het ACW, sociaal-economische standpunten die almaar dichter aanleunen bij wat ook in de socialistische vakbondswereld leeft. Het leidt na de jaren zestig zelfs tot het gemeenschappelijk vakbondsfront. De gedachte aan een travaillistisch front leefde al bij Hendrik De Man en daarna bij Leo Collard. Ze is nooit verdwenen. Maar even hardnekkig was de praktijk. Als puntje bij paaltje kwam, stond de blijvende verankering van het ACW in de CVP die vanzelfsprekende coalitie in de weg."

Hoe ziet u het politieke landschap verder evolueren?

"We zitten nu echt wel in een nieuw politiek landschap. Links en rechts spelen als maatschappelijke keuze nog een rol, maar het levensbeschouwelijke is nagenoeg afwezig in het dagelijkse leven. Wie kiest er nog een officiële school uit principe? En wie stuurt er zijn kinderen nog naar een katholieke school vanwege het katholieke? Toch zal CD&V een belangrijke factor blijven. Ze zullen wellicht nooit meer de pretentie kunnen hebben om alleen de regie te bepalen. Ze zullen op het tweede of derde plan komen te staan, uitzonderlijk nog eens op het eerste. Dat is een grote verandering. En de VLD heeft de deuren dermate wijd opengegooid voor allerlei nieuwkomers, dat het zeer moeilijk is om te voorspellen welk profiel de partij in de komende jaren zal krijgen."

In 1999 stroomde vanuit het Antwerpse de zwarte vlek over in het Waasland, van Temse tot Lokeren. In Gent-Eeklo werd het Vlaams Blok in 1999 de derde grootste partij, na VLD en CVP, in het kanton Gent de tweede partij na de VLD, met 19,4 procent.

"Het heeft zeker niets met het Vlaams-nationalisme te maken. Het gaat om een oude, veeleer geschoolde arbeidersklasse die zich om allerlei redenen geteisterd en gekwetst voelt. De ene keer is dat het faillissement van de Boelwerf, de andere keer een te snelle intrede van allochtonen in hun wijken. Maar het is niet langer in de armste wijken, niet langer alleen in de meest verwaarloosde negentiende-eeuwse gordel rond Gent. Het verspreidt zich. Het zit in al die wijken waar relatief mooie, kleine verkavelingen zijn ontstaan. De kiezers zijn weggelopen, écht weggelopen van de drie traditionele partijen. En ik zie, spijtig genoeg, nog niet het begin van een reconquista."

En nochtans, SP.A-voorzitter Steve Stevaert hield Antwerpen onlangs nog Gent als een stichtende les voor. De Oost-Vlaming zou minder verzuurd zijn, luidt het, het bestuur zou dichter bij de mensen staan.

"Dat klopt. Mijn zoon gaat bijna wekelijks met burgemeester Frank Beke op stap in de wijken, wat men niet doet in Antwerpen. Men luistert, men hoort, men ziet wat er gebeurt. En toch wint men ze niet terug hé! Tot in de volkshuizen zie je ze samen, zij die op het Blok stemmen en zij die nog altijd min of meer tot de harde kern van de SP.A behoren. Ze zitten er samen, er is dialoog, maar toch is er een afstand gegroeid. En (met nadruk) díé-wint-men-níét-te-rug. Ik weet eerlijk gezegd niet hoe men er moet aan beginnen.

(Zucht) "Ik ben de laatste om de pers de schuld te geven. Ik heb zelf een groot deel van mijn jeugd in de journalistiek gesleten. Samen met mijn kameraden, voor ons gazetje, Vooruit. Er is toch iets veranderd in de pers. Vorige week stond er een artikel in de krant over het Ruimtelijk Structuurplan Gent. Het stuk was correct en positief, maar in de titel en de legende bij de foto - en u weet dat die het meest gelezen worden - was de toon negatief. 'De politiek heeft wederom niet geluisterd naar de mensen', dat was de teneur. (Peinzende pauze) De afstand tussen politiek en media is nog nooit zo groot geweest."

Toch zit Freya bij Siegfried Bracke op schoot.

"Ik zie de tegenspraak, ja. Ik heb nog mee de lokalen van Vooruit bezet omdat we absoluut 'orgaan van de Belgische Socialistische Partij' uit onze titel wilden schrappen. Maar toen kwam le mur d'argent. Een krant moet het evenwicht vinden tussen onafhankelijk forum en markt. Dat evenwicht is verbroken, ten voordele van de markt. En de politiek is de zwakste partner geworden."

De politiek is zelf vermarkt.

"U hebt gelijk. Ook dat is causaliteit. Enfin, het bewijst wat ik zonet vertelde over de oorsprong van de provinciale kieskringen. Dat heeft niets met de provincie maar alles met politieke markt en media te maken."

Slotvraagje: is er een thema dat vanuit Oost-Vlaanderen absoluut op de federale agenda moet?

(Lange stilte) "Schrijf maar: 'betekenisvolle stilte'."

Ze zouden het in Antwerpen wel weten.

"Het is het beste bewijs dat die provinciale kieskringen artificieel zijn. Mocht u mij vragen of ik vanuit het arrondissement Gent-Eeklo iets op de agenda wil, heb ik direct een antwoord klaar. De maritieme toegang van Terneuzen en de afwerking van de stadsring R4. Maar daar heeft de kiezer in Aalst of Ronse niet zoveel aan."

'De afstand tussen politiek en media is nog nooit zo groot geweest'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234