Dinsdag 09/08/2022

'Niet de feiten, maar verhalen veranderen de wereld'

Een kwarteeuw geleden stikten in Kameroen bij een mysterieuze giframp tweeduizend mensen. De Dodenvallei is sindsdien onbewoond maar werd een broedplaats voor complotverhalen, wetenschappelijke theorieën en poëzie. In 'Stikvallei' onderzoekt de Nederlandse schrijver Frank Westerman hoe mythes ontstaan.

De nacht van 21 op 22 augustus 1986. In het Nyosdal, driehonderd kilometer ten noordwesten van de Kameroense hoofdstad Yaoundé, sterven bijna tweeduizend mensen de verstikkingsdood. Een raadselachtige ramp want er zijn geen vernielingen: hutten en bomen staan overeind. Wel zijn ook veel dieren omgekomen: koeien, vogels, zelfs insecten. Uit een nabijgelegen meer zouden giftige dampen zijn ontsnapt. Maar over welk gas het precies gaat en waarom het is opgestegen, dat is onduidelijk.

Het nieuws bereikt de wereld met een uitgesteld relais van vier dagen. Pas op 25 augustus berichten de internationale media over de ramp. Frank Westerman, toen eenentwintig en student, is die dag in Nederland en kijkt naar het NOS-journaal. "Het was het nieuws van acht uur 's avonds. Ze gaven slechts één beeld: een luchtfoto van dode koeien die langs een helling in het hoge gras lagen. Een confetti van koeienkadavers, van die mooie zeboes met lange horens. De nieuwslezeres gaf nagenoeg geen feiten en voegde er onmiddellijk aan toe dat er nog geen duidelijkheid was over de oorzaak van de ramp. We weten het niet, zei ze. Dat vond ik ongelofelijk. Normaal gezien vertellen nieuwslezers wat ze wél weten. Meestal krijg je feiten en meteen ook een verklaring. Dat heeft bij mij iets op gang gebracht. Dat is mooi, dacht ik meteen. Als je iets niet weet. Wij zijn dat niet gewend. Dat raadselachtige. Dat mysterieuze van een ramp waarbij tweeduizend mensen omkomen en waarvan niemand de toedracht kent. Zoiets wekt verwondering op. Vele jaren later, toen ik voor dit boek naar Kameroen reisde, ben ik dat grote vraagteken meermaals tegengekomen. How should I know, zegden de mensen me toen ik vroeg wat er precies gebeurd was."

Westerman had de vragen over de lokale apocalyps in Nyos zelf te lijf kunnen gaan. Dan was dit boek een zoektocht geworden naar oorzaken. Maar daar was het de schrijver niet om te doen. Hij zag de Nyosvallei veeleer als een plaats waar allerlei mensen ijlings op zoek waren gegaan naar antwoorden. Wetenschappers, priesters, wijzen, schrijvers, overlevenden, politici, dorpsbewoners. De afgelopen kwarteeuw kwamen al die mensen met hun eigen verhaal. Wat wordt er verteld, dat was de centrale vraag. Westerman: "Mijn reis was een zoektocht naar verhalen. Wanneer ontstaan ze en hoe? Wie is de bron? Wat willen die mensen ons vertellen? De Dodenvallei in Kameroen is daarvoor een bijna perfecte proefopstelling. Er was daar een uur nul geweest. Een knal, een big bang en dan even niets. Totale stilte, zelfs de krekels hoorde je niet. En dan zwol het geluid opnieuw aan. Mensen probeerden de mysterieuze ramp met hun verbeelding te vatten. Er ontstonden nieuwe verhaalstrengen en ook de oude plaatselijke mythes keerden terug. Er zijn daar zeker vijf eeuwenoude verhalen over meren die wraak nemen op de mensen en over meren die van het ene dal naar het andere verhuizen. Die verhalen kwamen opnieuw tot leven, misschien wel krachtiger dan daarvoor. Het is met verhalen als met de natuur: daar heb je ook soorten die evolueren. Verhalen planten zich voort omdat ze doorverteld worden. En vaak treden daarbij mutaties op waardoor er weer nieuwe verhalen ontstaan en andere verhalen uitsterven. De Dodenvallei ben ik gaan beschouwen als een uniek laboratorium om dat te onderzoeken."

Kind van zijn tijd en cultuur kijkt Westerman eerst naar het werk van de wetenschappers die na de ramp in de Nyosvallei neerstrijken. "Ik kom uit de wetenschappelijke school, ik volgde onder andere geologie en bodemkunde. Daardoor wilde ik eerst mijn oor te luisteren te leggen bij diegenen die via empirische waarnemingen en metingen op zoek gaan naar wetmatigheden en een verklaring."

'Rumble in the jungle'

Maar de schrijver stoot al snel op een merkwaardige paradox: de meest prestigieuze vulkanologen ter wereld slagen er niet in om eensgezindheid te bereiken en veroorzaken nog meer verwarring. "De tweestrijd tussen de wereldberoemde Franse vulkanoloog Haroun Tazieff en zijn IJslandse tegenhanger Haraldur Sigurdsson is fascinerend. Tazieff beweerde dat mens en dier gestikt waren in een wolk kooldioxide die door vulkanische activiteit vanuit het meer was opgestegen, Sigurdsson zei met stelligheid dat er van vulkanische activiteit geen sprake was. Wat volgde was een bitse en mediagenieke tweestrijd tussen twee topwetenschappers. Echt een bokswedstrijd, een soort rumble in the jungle. Haroun Tazieff was een flamboyante figuur. Hij was trouwens nog een tijdje Belg maar liet zich later tot Fransman naturaliseren. In de jaren negentig stond hij elk jaar in de top vijf van populairste Fransen, meestal net achter oceanograaf Jacques-Yves Cousteau. Hij was een tijd minister onder François Mitterrand. Iemand die de groten der aarde ontmoette en een enorm ego had. Heetgebakerd was hij ook en als Oezbeeks-Tadzjiekse-Poolse-Russische Fransman wilde hij nog Franser zijn dan eender welke Fransman. En hij had een totaal geloof in de wetenschap, net als Sigurdsson trouwens. Hun houding was er één van: het komt goed. Wij zullen wel even uitzoeken wat er in de Nyosvallei is gebeurd. Wij wetenschappers kunnen alvast één ding uitsluiten: het gaat niet om boze geesten of duivels. Echt niet. In mijn boek noem ik Tazieff en Sigurdsson mythedoders. Maar tegelijkertijd waren het twee mannen die zelf tot levende mythes waren uitgegroeid."

Het ego van beide wetenschappers knaagde aan de geloofwaardigheid van hun werk. "Toen op een speciaal bijeengeroepen conferentie van vulkanologen duidelijk werd dat Sigurdsson niet met de Tazieff-theorie wilde instemmen, liep die laatste woedend weg met de boodschap dat hij soortgelijke bijeenkomsten voortaan zou boycotten. De geschiedenis zal me gelijk geven, brieste hij. Hij beschuldigde zijn tegenstanders van racisme omdat die de vele getuigenissen van Kameroeners over een stinkend gas en brandwonden compleet negeerden. Eén van hen zei letterlijk dat het wetenschappelijk onverantwoord was om die Afrikanen au sérieux te nemen, wat toch wel behoorlijk neokolonialistisch is."

"Hoe dan ook: de boksmatch tussen Tazieff en Sigurdsson eindigt met een dubbele knock-out. Of nee, misschien kon Sigurdsson nog net op tijd recht krabbelen om nipt op punten te winnen. Door Tazieffs terugtrekking kreeg zijn theorie uiteindelijk de meeste aanhang." Die nipte overwinning had zware gevolgen voor de lokale bevolking. Volgens de IJslander was een herhaling van de ramp niet uit te sluiten, waardoor duizenden mensen niet mochten terugkeren naar hun dorpen en in vluchtelingenkampen terechtkwamen. Daardoor is de Dodenvallei al meer dan een kwarteeuw afgesloten. Je mag er door rijden, maar je mag er niet wonen. Het leger patrouilleert er permanent.

Dag van verzet

Het wetenschappelijke echec zorgt ervoor dat in de Nyosvallei andere verhalen meer licht en ruimte krijgen om te groeien. Oude mythes, fabels, bijbelse verhalen, complottheorieën, anekdotes, fictie. De verbeelding krijgt meer macht. De streek van de Nyosvallei wordt bovendien bewoond door Engelstalige Kameroeners die de ramp steeds meer gaan zien als een wapen waarmee de Franstalige president Paul Biya een minderheid wil onderdrukken.

Westerman: "We worden vertrapt door onze vijand, hoorde ik regelmatig. In Engelstalig Kameroen is de herdenkingsdag van de Nyosramp uitgegroeid tot een dag van verzet. Bevreesd door deze weelderige groei aan verhalen, kondigt de Kameroense overheid een verbod af voor onwetenschappelijke theorieën. Volgens mij niet zo'n verstandige zet. De politieke leiders hadden de ramp ook kunnen gebruiken om een verhaal van nationale eenheid te creëren. Maar ze lieten dat na en daardoor werd dit een regionaal separatistisch verhaal. Zo bracht de ramp ook een politieke dynamiek op gang. Ja, dat is merkwaardig maar het is ook niet uitzonderlijk. Het zou niet de eerste keer zijn dat een verzonnen verhaal de loop van de geschiedenis bepaalt. Denk maar aan De negerhut van oom Tom, een fictieboek dat sterk heeft bijgedragen tot de afschaffing van de slavernij. Of lees Hitlers Mein Kampf en de mythe van de superieure ariër. Allemaal verzinsels die op de levens van miljoenen mensen hebben ingegrepen."

Uitverkorene

Nog een andere opmerkelijke passage in Stikvallei is Westermans ontmoeting met de jonge priester Anthony, die als kind de ramp miraculeus overleefde. Anthony's beste vriend Lawrence, die naast hem sliep, werd wél door de dood meegenomen. Westerman: "De levensvragen van Anthony kun je niet beantwoorden met een wetenschappelijke verklaring die in het beste geval uitlegt hoe iets is kunnen gebeuren. Anthony worstelt met de waarom-vraag. Waarom heeft hij het overleefd en zijn beste vriend niet?"

"Hij zoekt zijn toevlucht in religie. Dankzij de bijbelse verhalen over een uitverkorene slaagt hij erin om zijn eigen leven te begrijpen. Dat geldt bijna voor alle inwoners van de Dodenvallei. De onverschillige natuur heeft een ramp veroorzaakt en eigenlijk valt daarover niet veel meer te zeggen. Maar die onverschillige betekenisloosheid is menselijk gezien ondraaglijk. Dat collectieve niet weten, mensen pikken dat niet. Ik ook niet. We hebben behoefte aan tekst en uitleg. Beter nog aan een verhaal dat licht werpt op de waarom-vraag."

Het wordt even stil. Ik denk spontaan aan het busongeval in Sierre waarbij 22 kinderen en 6 volwassenen om het leven kwamen en waarvan de oorzaak waarschijnlijk nooit gevonden zal worden. Westerman: "Dat is inderdaad een loepzuiver voorbeeld van wat ik wil zeggen. Dat niet weten. Dat niet kunnen verklaren. Het is ondraaglijk, zeker voor de ouders. Bij zo'n tragedie schreeuwen alle mechanismen die we in ons hebben om een verklaring. En als die er niet komt, zoeken we naar een verhaal waarmee we toch grip krijgen op wat er gebeurd is en waarmee we verder kunnen met ons leven."

Een klapband. De chauffeur die zelfmoord wilde plegen. De chauffeur die net een cd'tje in de muziekspeler stak. De getuigenissen van de overlevenden die langzaam opnieuw van het leven gaan genieten. "Allemaal verhalen om greep te krijgen of om troost te vinden. Ik heb met de Nyosvallei echt geen exotisch onderwerp gekozen. Dit raakt aan een wezenskenmerk van onze soort: die hunkering naar een verhaal."

Op het einde van zijn reis naar de Dodenvallei, blijft Westerman achter met een veelheid aan verhalen die elkaar versterken, neutraliseren of bedreigen. Niemand die het de auteur kwalijk zou nemen indien dit hem in grote verwarring zou brengen. Maar dat is niet het geval. Zijn geloof in verhalen is sterker dan ooit. "Met Stikvalei bouw ik verder op twee van mijn vroegere boeken: El Negro en ik en Ararat. Het eerste boek vertelde de reis doorheen de tijden van een opgezette zwarte man. Ik hield mezelf een spiegel voor: hoe kijken wij, westerlingen, naar de vreemdeling?"

"Ararat is het verhaal van de mythes en de realiteit van de berg waarop ooit de ark van Noach zou zijn vastgelopen. In Ararat stel ik de vraag wat er in de plaats moet komen van het geloof in god dat ik heb afgeworpen. Net zoals vele westerlingen ben ik gelovig opgevoed, maar wetenschappelijk geschoold. Maar ik neem geen genoegen met het kille cijfermatige van de wetenschap. Het schrijven van Ararat leerde me het waardevolle te zoeken in de kunst. In de magie en de schoonheid van de taal. De zeggingskracht van de taal, de verleiding ervan. Het ritme. Ik begon mijn vrij eenzijdige geloof in de wetenschap beetje bij beetje prijs te geven."

"Met mijn nieuwe boek ga ik nog een stap verder. Ik legde me toe op het aan elkaar snoeren van woorden tot verhalen. Hield me bezig met de vraag: waarom vertellen we elkaar verhalen? En waarom ketsen pure feiten zo gemakkelijk af? Feiten stellen niet zoveel voor. Ik besef dat dit uit de mond van een voormalig journalist heel vreemd moet klinken."

"Maar ook in de Dodenvallei van Nyos bleken de schaarse onomstotelijke feiten bij nader inzien toch ook betrekkelijk. Volgens de nieuwslezer deed de ramp zich op donderdagavond voor, maar de kalender van de lokale bevolking werkt niet met zevendaagse weken. Het officiële dodental werd vastgelegd op 1.746, maar dat op het oog nauwkeurige cijfer is slechts een wilde gok omdat de Fulaniherders hun doden al begraven hadden voor het leger ter plaatse was. Ik bedoel maar: vaak kloppen zelfs de basisfeiten al niet. Feiten op zich veranderen de wereld niet, dat doen alleen verhalen. Die laatste zijn geënt op feiten, dat zeker, maar het zijn de verbanden die een mening of een wereldbeschouwing schragen."

Essentiële behoefte

Westerman benadrukt dat verhalen ook niet altijd met elkaar hoeven te bekvechten. Het belangrijkste is dat ze een essentiële menselijke behoefte invullen. We kunnen niet zonder. "Door dit boek te schrijven is de waarde en het gewicht van het verhaal voor mij toegenomen. Niet met feiten maar met verhalen geven wij gestalte aan onze werkelijkheid. Het valt me op dat voor de oplossing van levensvragen, meer mensen te rade gaan bij fictieve verhalen dan bij de exacte wetenschap. Ik vind de reisverhalen van Darwins Beagle bijvoorbeeld erg interessant, maar ik ga er toch voor zorgen dat mijn dochter ook het verhaal van de Ark van Noach mee krijgt. De evolutieleer en het scheppingsverhaal hoeven elkaar niet te vernietigen. Ook voor niet-gelovigen blijft het verhaal van Noach's ark erg waardevol. Niet als de waarheid, maar als een verhaal met een bijzondere betekenis."

"We onderscheiden ons van de dieren omdat we ons bewust zijn van onze sterfelijkheid en omdat we in staat zijn tot verbeelding. Zonder verbeelding, geen empathie. Om samen te leven is het essentieel dat je je kunt verplaatsen in de ander. We hebben dat nodig. Je geeft een kind te eten, te drinken, een dak boven het hoofd én een verhaaltje voor het slapengaan. Dat laatste mag niet ontbreken."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234