Woensdag 28/09/2022

NieuwsRusland

Nu met online klikformulieren: oude Sovjet-gewoonte herleeft onder Poetin in Rusland

Het Onsterfelijk Regiment tijdens de 9 mei-parade vorige maand in Sint-Petersburg. Er worden foto's meegedragen van militairen die tegen het Duitse leger streden in WO II. Beeld Education Images/Universal Image
Het Onsterfelijk Regiment tijdens de 9 mei-parade vorige maand in Sint-Petersburg. Er worden foto's meegedragen van militairen die tegen het Duitse leger streden in WO II.Beeld Education Images/Universal Image

Onder invloed van de oorlog tegen Oekraïne is in Rusland een oude Sovjet-gewoonte teruggekeerd: klikken. Het komt steeds vaker voor dat Russen mensen die zich tegen de oorlog uitspreken aangeven bij de autoriteiten. Het wordt ze makkelijk gemaakt met speciale online klikformulieren.

Bert Lanting

‘Net vojne!’, ‘Nee tegen de oorlog’, had Regina Ibragimova kort na de Russische invasie in Oekraïne op een papier gekalkt dat ze achter het raam van haar appartement in de Russische stad Oefa hing. Twee maanden later stond de politie voor haar deur. Haar buurvrouw had haar aangegeven wegens kritiek op het Russische leger.

Ibragimova kwam ervan af met een boete van omgerekend 225 euro. Maar kort daarna kreeg ze bezoek van ambtenaren van de kinderbescherming. “Deze burgeres voedt in haar eentje haar kind op”, had de buurvrouw geklaagd. “Met zo’n onvaderlandslievende houding kan ze die niet opvoeden tot een patriot van zijn vaderland.”

Uiteindelijk lieten de ambtenaren haar met rust. Maar het was een heel onaangename ervaring, vertelde Ibragimova aan de Moskouse site Village.ru: “Er komen mensen bij je thuis, ze kijken in de koelkast, controleren of er genoeg speelgoed is, inspecteren de groenten en fotograferen alles...”

In de stad Penza werd Irina Gen, een docent Engels, aangeklaagd wegens het zwartmaken van de strijdkrachten nadat een van haar leerlingen een opname van haar kritische opmerkingen had gemaakt en die had doorgespeeld aan de autoriteiten. Zij staat nu voor de rechter en kan een gevangenisstraf van tien jaar krijgen. “Het is weer zover dat we elkaar aangeven”, constateerde Gen bitter.

Hun eigen ouders aangeven

Ze verwees daarmee naar de Stalin-terreur in jaren dertig van de vorige eeuw, toen burgers elkaar massaal aangaven bij de geheime politie wegens anti-Sovjetuitlatingen, verraad, sabotage en andere vaak verzonnen misdrijven. Kinderen werden door de communistische partij aangemoedigd desnoods zelfs over hun ouders te klikken. Hun grote voorbeeld moest Pavlik Morozov worden, een jongen uit een dorpje in de Oeral die volgens de Sovjet-pers door zijn familie was vermoord nadat hij zijn vader had aangegeven. De man was naar een strafkamp gestuurd en later geëxecuteerd.

De jonge Pavlik werd het boegbeeld van de Pioniers, een organisatie waarbij alle Sovjet-kinderen aangesloten waren. Sovjet-schrijver Maksim Gorki prees hem als een “jonge martelaar die begreep dat ook een bloedverwant een vijand van het volk kan zijn en niet mag worden gespaard”.

Of het vaak voorkwam dat kinderen hun ouders verklikten, betwijfelt de historicus Orlando Figes in zijn boek Fluisteraars over het klikken onder Stalin. Wel namen kinderen in het openbaar afstand van hun ouders als die waren opgepakt. “Ik wil geen deel meer uitmaken van dit gezin. De Komsomol (communistische jeugdliga, red.) is mijn vader. Mijn echte moeder is mijn moederland”, probeerde een kind zich te redden.

Niet beschamend

De Pavlik Morozov-campagne had in elk geval wel het effect dat klikken niet als iets beschamends, maar juist als burgerplicht werd beschouwd. Miljoenen mensen werden aangegeven door fanatieke partijleden, collega’s, bazen, jaloerse echtgenoten of buren die een hekel aan hen hadden of een oogje hadden op hun woonruimte.

Exacte cijfers ontbreken, maar volgens de Russische mensenrechtenorganisatie OVD-Info blijkt uit recente strafzaken dat er ook nu weer druk wordt geklikt sinds president Poetin straffen heeft gesteld op het bekritiseren van wat alleen de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne mag heten.

Het komt regelmatig voor dat kritische docenten het slachtoffer worden van leerlingen, die als nieuwe ‘fluisteraars’ stiekem opnamen maken met hun smartphones en die doorspelen aan de ‘competente organen’. Tekenend voor de sfeer is dat kritische Russen toegeven dat zij voorzichtig zijn in het openbaar en hun mond houden tegenover onbekenden. Ook zij zijn nieuwe ‘fluisteraars’ geworden, zoals Figes het noemde, maar dan uit vrees dat anderen hen horen en misschien aangeven.

Het klikken past in een klimaat dat Poetin heeft geschapen om steun voor zijn oorlog tot een patriottische plicht te maken. In een optreden voor de televisie had hij het over een “vijfde colonne” die zich “slaafs” opstelt tegenover het Westen. Hij waarschuwde dat de Russen heel goed “onderscheid maken tussen patriotten en schorem en verraders. Die spugen ze uit als een vlieg die ze in hun mond hebben gekregen.”

‘Schoonmaakbeurt’

Vooral zijn opmerking dat Rusland alleen maar sterker zou worden van een ‘schoonmaakbeurt’ riep bij kritische Russen akelige herinneringen op aan de zuiveringen onder Stalin. “De meeste landen bewegen zich van het verleden naar de toekomst”, constateert de Oekraïense historicus Serhii Hromenko schamperend in het blad Focus. “Maar Rusland beweegt zich in de omgekeerde richting”.

Net als in de Sovjet-periode moedigen de autoriteiten het klikken ook bewust aan. In Kaliningrad kregen de inwoners zelfs een sms’je van het stadsbestuur waarin zij werden aangespoord de e-mailadressen en telefoonnummers door te geven van mensen die ‘lasterlijke’ berichten over de strijdkrachten verspreiden of tot geweld oproepen. Ook in een reeks andere steden hebben de autoriteiten het donostsjiki (verklikkers) makkelijk gemaakt met online formulieren die zij kunnen insturen.

Voor andersdenkenden wordt het steeds eenzamer en riskanter, te midden van de oorlogspropaganda. In de metro, op gebouwen, T-shirts en auto’s, overal zie je de oorlogstekens Z en V. Op scholen en bedrijven worden ‘belaja poVjaZka- flashmobs’ georganiseerd, groepjes leerlingen of collega’s die allemaal een witte band om hun arm dragen, zoals de militairen in Oekraïne. En het Russische parlement buigt zich over een voorstel een nieuwe Pioniers-vereniging op te richten, zoals in het Sovjet-verleden.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234