Zaterdag 28/05/2022

InterviewDick Zandee

‘Oekraïne-conflict toont hoe afhankelijk Europa is van de VS’

Een Oekraïense soldaat rookt een sigaret in een loopgraaf bij de scheidingslijn van pro-Russische rebellen, in de regio Donetsk. Beeld AP
Een Oekraïense soldaat rookt een sigaret in een loopgraaf bij de scheidingslijn van pro-Russische rebellen, in de regio Donetsk.Beeld AP

‘De hele ontwikkeling rond Oekraïne toont weer aan dat Europa er gewoon niet is, als het erop aankomt.’ Dat zegt Dick Zandee, veiligheidsexpert van het Instituut Clingendael. Pijnlijke constatering op een moment dat de EU een geopolitieke rol wil spelen. Is er nog hoop?

Peter Giesen

Rusland laat er geen twijfel over bestaan dat het alleen zaken wil doen met de Amerikanen, die de wapens hebben en de taal van de macht spreken. Sergej Rjabkov, de Russische onderhandelaar in de Oekraïne-crisis, deed nauwelijks moeite om zijn minachting voor de Europese Unie te verbergen. “We stellen bilaterale onderhandelingen met de Amerikanen voor”, zei hij in december tegen het Russische persbureau Tass. “Als we andere landen erbij betrekken, verdrinken we in debat en breedsprakigheid.”

De Europeanen zitten op de tweede rang bij de besprekingen van Rusland en de Verenigde Staten over de Europese veiligheidsorde. Op aandringen van de VS mochten Europese landen woensdag wel aanschuiven bij het gesprek tussen de Russen en de NAVO, en donderdag bij de bespreking tussen Rusland en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa. Voor de EU is al helemaal geen plaats, al deed buitenlandchef Josep Borrell nog een kansloze poging zichzelf uit te nodigen.

‘Strategische autonomie’ is het concept dat overal in Europa rondzoemt. In een wereld waarin China en Rusland steeds agressiever worden, en de bescherming van de Verenigde Staten niet meer vanzelfsprekend is, moet Europa zo veel mogelijk op eigen benen kunnen staan. Economisch, technologisch, diplomatiek en militair.

Dick Zandee, die eerder werkte voor het Nederlandse ministerie van Defensie, de NAVO en de EU, houdt zich al decennia bezig met versterking van de Europese defensiesamenwerking. Het gevoel van urgentie zag hij toenemen: “Er is niemand meer in Europa die de noodzaak van strategische autonomie betwist. De vraag is echter: hoe komen we daar?”

In de Oekraïne-crisis blijkt weer eens hoe afhankelijk we zijn van de Amerikanen. Zal Europa zich ooit kunnen losmaken van de VS?

“De komende tien tot twintig jaar is dat irreëel. Het ontbreekt ons aan alles wat nodig is voor grootschalige oorlogvoering. We zijn volstrekt afhankelijk van de VS in de ruimte, die cruciaal is geworden in een moderne oorlog. We hebben Amerikaanse satellieten nodig, voor inlichtingen, voor het aansturen van drones, voor het richten van precisiewapens. Als je wilt wat de Amerikanen kunnen, moet je enorme investeringen doen, in de ruimte, in nieuwe technologieën waar we ook mijlenver achterlopen.”

“Maar niemand in Europa zegt: strategische autonomie betekent dat we ons helemaal losmaken van de Amerikanen. Dat is niet in het Europees belang. Daarom houden we vast aan de NAVO, want we moeten zorgen dat de Amerikanen in Europa blijven.”

Zullen de Amerikanen zich niet van Europa losmaken als Trump in 2024 terugkeert?

“Ik behoor niet tot de school die zegt: de Amerikanen zullen Europa laten stikken om zich helemaal op China te richten. Als Europa instabiel wordt, zullen ook de VS daardoor getroffen worden, zoals in de 20ste eeuw twee keer gebeurde. Ik denk dat de Amerikanen betrokken zullen blijven bij Europa. Alleen willen ze dat Europa zelf meer doet. Daarom is het belangrijk om stappen te zetten naar strategische autonomie.”

De EU praat nu over een ‘Strategisch Kompas’ dat onder meer voorziet in een Europese interventiemacht van vijfduizend troepen. Is dat een goede stap?

“Ja. De collectieve verdediging laten we bij de NAVO, terwijl de interventiemacht bedoeld is om op te treden bij crises, bijvoorbeeld in Afrika of het Midden-Oosten. Daarmee maken we een gebaar naar de Amerikanen: wij ontlasten jullie hiermee. Tegelijkertijd gaan we onze militaire capaciteit versterken en die is ook beschikbaar voor de NAVO. Over het aantal van vijfduizend is van alles te zeggen, maar je hebt het begin van een goed verhaal.”

Dick Zandee: 'Als Europa instabiel wordt, zullen ook de VS daardoor getroffen worden.' Beeld rv
Dick Zandee: 'Als Europa instabiel wordt, zullen ook de VS daardoor getroffen worden.'Beeld rv

Strategische autonomie is niet alleen een kwestie van materieel aanschaffen. De EU moet ook de eensgezindheid en de politieke wil hebben om haar macht te laten gelden. Daar schort het vaak aan.

“De EU is heel zwak in diplomatie en buitenlandse politiek, omdat de macht nog altijd in de hoofdsteden ligt. Daaronder ligt het klassieke probleem van de verschillende veiligheidsbelangen van de Europese lidstaten. Frankrijk is voorstander van meer militaire macht voor de EU. De Oost-Europeanen liggen dwars, omdat ze alle militaire activiteiten van de EU zien als een bedreiging voor de NAVO. Dat is een redenering waarbij je ernstige vraagtekens kunt plaatsen, maar dat is wel hun perceptie. Als buurlanden van Rusland willen ze koste wat kost dat de Amerikanen betrokken blijven bij Europa.”

Toch weet de EU soms de eenheid te bewaren, als er wezenlijke belangen op het spel staan. Bijvoorbeeld bij de brexit en de recente migratiecrisis met Wit-Rusland.

“Ja, en sinds de annexatie van de Krim in 2014 is een omvangrijk pakket aan sancties tegen Rusland overeind gehouden, hoewel een groot aantal Europese landen daar moeite mee heeft. De staat van dienst van de EU is niet eens zo slecht.”

Is er dan toch nog hoop voor een geopolitiek Europa?

“De ontwikkeling van strategische autonomie op het gebied van veiligheid en buitenlands beleid is buitengewoon lastig. Ik zie wel vooruitgang. Zo’n Strategisch Kompas was vijf tot zes jaar geleden niet mogelijk geweest. Toen ik zelf in Brussel aan deze dossiers werkte, van 2000 tot 2011, was het allemaal gekabbel, omdat de politieke druk ontbrak. Die is er nu wel, door Rusland, door instabiliteit in Afrika en het Midden-Oosten, door de veranderde houding van de Amerikanen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234