Donderdag 11/08/2022

InterviewHendrik Vos (UGent)

‘Oekraïne is landbouwland bij uitstek: als zij toetreden tot de EU, zal dat het budgettair kader van de Unie overhoopgooien’

Professor Hendrik Vos. Beeld Thomas Sweertvaegher, EPA
Professor Hendrik Vos.Beeld Thomas Sweertvaegher, EPA

Voor de oorlog was het nog compleet ondenkbaar. Toch mag Oekraïne zich sinds donderdagavond kandidaat-lidstaat van de Europese Unie noemen. ‘We gaan op de een of andere manier naar een andere Unie dan degene die we tot nu toe gekend hebben’, zegt professor Hendrik Vos (UGent).

Cathy Galle

Hoofdpunt op de agenda van de Europese top die volop aan de gang is: mogen Oekraïne en het kleine Moldavië kandidaat-lidstaat worden van de Unie? Intussen is het antwoord een volmondige ‘ja’ geworden.

Voor professor Europese politiek Hendrik Vos (UGent) is dat geen verrassing. “Politiek, ook op Europees niveau, is pure emotie”, zegt hij. “Er is een enorme golf van sympathie voor Oekraïne, die in deze oorlog de good guys zijn. We willen hen helpen en steunen op alle mogelijke manieren. Als dat land dan vraagt om bij de EU te mogen, kun je die vraag moeilijk verticaal klasseren. Anders dreig je als slechterik aanzien te worden.”

Groepsfoto van de leiders van de Europese Unie en de westelijke Balkanlanden op de top in Brussel, waar het niet alleen over die laatste landen gaat maar ook over Oekraïne en Moldavië. Beeld AFP
Groepsfoto van de leiders van de Europese Unie en de westelijke Balkanlanden op de top in Brussel, waar het niet alleen over die laatste landen gaat maar ook over Oekraïne en Moldavië.Beeld AFP

Is Oekraïne wel klaar voor een toetreding? Corruptie is er nog altijd wijdverbreid, om maar één ding te noemen.

“Dat klopt. In de corruptie-index van Transparency International stond Oekraïne voor de oorlog op plaats 122, tussen nogal wat akelige landen. Ook op het vlak van persvrijheid scoort Oekraïne niet bijster goed. In normale omstandigheden zou je zeggen: zo’n land kan geen kandidaat-lidstaat worden. Dat moet eerst maar eens bewijzen dat het zijn eigen systeem goed georganiseerd krijgt.

“Nu wordt dat allemaal een beetje onder de mat geveegd. Die zaken blijven uiteraard wel belangrijk, maar de EU wil Oekraïne wel het signaal geven dat het gelooft dat het land het opgelost krijgt.”

Op welke termijn ziet u Oekraïne uiteindelijk volwaardig lid van de EU worden?

“Moeilijk om daar een termijn op te plakken. Het zal sowieso niet voor een van de volgende jaren zijn. Al is het maar dat daarvoor eerst deze oorlog tot een einde gekomen moet zijn. De EU zal zeker geen oorlog importeren.

“Oekraïne zal ook de Europese regels moeten overnemen. Dan hebben we het over zaken als voedselveiligheid, consumentenbescherming, milieu, dierenwelzijn, klimaatplannen. Een enorme klus, maar als het land echt de politieke wil en ambitie toont, kan er in vrij korte tijd vrij veel veranderen. De EU zal ook geld geven om het daarbij te helpen. Kijk naar de landen uit Centraal- en Oost-Europa die eerder toetraden. Die hadden tot 1989 een totaal ander economisch, politiek en maatschappelijk systeem, maar die zijn er ook in geslaagd om in een periode van een goeie tien jaar heel grondig te veranderen, waardoor ze wel ingepast konden worden.

“Als Oekraïne dit echt wil, dan is het ook heel moeilijk voor de EU om nog te zeggen: ‘We gaan dat toch niet doen.’ Door het kandidaat-lidmaatschap toe te kennen, start de Unie een proces dat niet meer van de rails te halen is - tenzij Oekraïne het anders zou willen. Ik denk dus niet dat een volwaardig lidmaatschap pas voor de volgende generatie zal zijn.”

Professor Hendrik Vos. Beeld Thomas Sweertvaegher
Professor Hendrik Vos.Beeld Thomas Sweertvaegher

Wat zou zo’n toetreding voor de EU zelf betekenen? Oekraïne is een groot land met 44 miljoen inwoners.

“Inderdaad. Denk alleen al aan de landbouwsteun. Oekraïne is een landbouwland bij uitstek, dat zal het budgettaire kader van de Unie overhoopgooien. Ook bij de steun aan achtergestelde gebieden, een belangrijke uitgavepost voor de Unie, zal Oekraïne zwaar kunnen cashen. Dat kan grote gevolgen hebben voor het financiële evenwicht binnen de EU.

“En dan is er nog het machtsoverwicht. De prioriteiten van de EU zullen meer oostelijk verschuiven. Waar traditioneel landen als Frankrijk, Duitsland, Nederland en ook België de kern vormden, zullen wij nu meer aan de rand komen te liggen. We gaan dus op de een of andere manier naar een andere EU dan diegene die we tot nu toe gekend hebben.”

Zetten we vanuit emotionaliteit en compassie een wat onbezonnen stap?

“Zo gaat het wel vaker in de politiek. Het komt eropaan dat er op de achtergrond voldoende nuchtere diplomaten en politici zijn die kijken welke meubelen gered en beschermd moeten worden. Vandaar dat er voorwaarden gekoppeld zullen worden aan een toetreding.

“Het zal belangrijk zijn om de sokkel waarop de Unie steunt te cementeren, zodat die niet meer afgebroken kan worden. Die sokkel bestaat uit twee delen. Eerst en vooral onze fundamentele waarden: de EU is gebaseerd op een niet-autoritair systeem van bestuur waarbij we ons democratisch organiseren, met debat en respect voor diversiteit. Dat is iets wat momenteel al wat onder druk staat door Polen en Hongarije. We gaan hier dus genoeg ‘mechaniekjes’ moeten inbouwen om te vermijden dat het ontspoort. En ten tweede hebben we een vrije markt die gereglementeerd is en bescherming biedt aan de consument.”

Er zitten nog landen in de EU-wachtkamer, sommige al vrij lang. Wat moeten we daarmee?

“We spreken dan over de westelijke Balkanlanden, zoals Servië, Bosnië-Herzegovina of Albanië. Het enige wat we kunnen doen, is ook die toetredingsprocessen loswrikken en hen erbij halen. Het wordt moeilijk om die landen voorbij te steken. De tijd is er wel rijp voor. We dachten lang dat verdere uitbreiding van de Unie geen goed plan was. Maar nu hebben we door dat als je een land niet ernstig neemt in dat proces, je niet verbaasd moet zijn als de Russen of de Chinezen daar gebruik van maken om hun invloed te versterken. En dan is de vraag of je als EU niet nog verder van huis bent. Dat besef doet de appetijt voor uitbreiding toch wel toenemen.”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234