Dinsdag 27/09/2022

AchtergrondOorlog in Oekraïne

Oekraïne kandidaat-lid van de EU? Dit betekent het voor Europa, en voor Kiev

Ursula von der Leyen en Volodymyr Zelensky. Beeld AFP
Ursula von der Leyen en Volodymyr Zelensky.Beeld AFP

Bijna tien jaar was verdere uitbreiding van de EU taboe, de onderhandelingen met kandidaten lagen vrijwel stil. De Russische aanval op Oekraïne maakt aan deze door de EU gekoesterde rust een einde. Als Oekraïners hun leven geven voor de verdediging van onze waarden, zoals EU-leiders zeggen in hun steunbetuigingen aan Kiev, kun je dat land vervolgens moeilijk buiten de Unie houden.

Marc Peeperkorn

Op 28 februari, vier dagen nadat Rusland zijn land was binnengevallen, vroeg de Oekraïense president Zelensky het EU-lidmaatschap aan. Vrijdag presenteert de Europese Commissie haar advies, bij geen andere aanvraag gebeurde dat zo snel. Alles duidt erop dat de Commissie de lidstaten zal aanbevelen de door Oekraïne felbegeerde status van kandidaat-lid toe te kennen. Tijdens een ‘oriënterend debat’ maandag tekende geen van de aanwezige commissarissen bezwaar aan. Mogelijk gaat de kandidaatstatus gepaard met hervormingseisen. Wie wint er met dit advies? En wat?

Zelensky

Bij een onvoorwaardelijk ‘ja’ van de Commissie is Zelensky de grote winnaar. Werd zijn land vóór de Russische inval als een schuilplaats voor criminelen en oligarchen gezien, nu plaatst het zich in één keer in de kopgroep van landen die graag bij de EU willen horen. Een succes voor Zelensky’s uitgekiende pr-campagne waarbij hij al maandenlang EU-leiders ontmoet, EU-toppen en nationale parlementen toespreekt en stevige woorden niet schuwt.

Afgelopen weekend, tijdens een bliksembezoek van Commissievoorzitter Von der Leyen aan Kiev, stelde Zelensky dat heel Europa het doelwit van Rusland is. Eenheid is geboden en daarom moet zijn land zo snel mogelijk deel uitmaken van de EU. “Lidmaatschap voor Oekraïne is het antwoord op de toekomst van het Europese project”, aldus Zelensky.

De populaire president zal minder enthousiast zijn als het verkrijgen van de status van kandidaat-lid gekoppeld wordt aan eisen over het bestrijden van corruptie en versterking van de rechtsstaat. Hij zal dat afschilderen als verraad aan de Oekraïners die elke dag sneuvelen op het slagveld.

Zelensky weet dat de kandidaatstatus een puur symbolische titel is, het levert praktisch gezien niets op behalve de erkenning dat het land ooit lid kan worden van de EU. De kandidaatstatus is het begin van zeker tien jaar onderhandelen met de EU over het invoeren van alle EU-wetten, over pijnlijke hervormingen, waarbij de lidstaten steeds het laatste woord hebben. Aan Zelensky de taak de verwachtingen van de Oekraïners te temperen als de status wordt verleend.

Unie

Voor de EU leidt een positief Commissie-advies tot een oefening in politieke evenwichtskunst. Volgende week donderdag en vrijdag zijn de regeringsleiders in Brussel. Zij beslissen over de kandidaatstatus maar ze zijn verdeeld en iedereen heeft een veto. De leiders beseffen dat ruzie het imago van de Unie schaadt. Hoezo solidair met Oekraïne? Hoezo geopolitieke ambities van de EU? Een doorwaakte EU-top zonder resultaat is een opsteker voor de Russische president Poetin.

Polen, de Baltische staten, Italië en Roemenië zijn de grootste pleitbezorgers van een Oekraïense kandidaatstatus. België, Nederland, Denemarken, Zweden en Oostenrijk voelen er bijzonder weinig voor. De Franse president Macron en de Duitse kanselier Scholz trapten tot voor kort ook op de rem maar zij worden naar verwachting op sleeptouw genomen voor een bezoek aan Kiev door de Italiaanse premier Draghi en diens Roemeense collega Iohannis.

EU-president Charles Michel zal al zijn verbale talenten moeten inzetten om een tekst te vinden waarmee beide kampen kunnen leven. Maar zelfs als er een ‘ja onder voorwaarden’-compromis uit rolt, wacht de leiders nog een ander moeilijk debat: is de EU wel klaar voor meer leden? Want naast Oekraïne rammelen nog een achttal landen aan de Europese voordeur. Hoe groot moet het EU-budget dan worden? Gaat al dat geld naar de nieuwe lidstaten? Telt de Commissie straks 35 commissarissen? Zijn bestaande veto’s houdbaar in een EU-30+? De Portugese premier Costa plaatst om deze redenen vraagtekens bij de Oekraïense kandidaatstatus.

Koppijndossier

Voor de Nederlandse premier Rutte is Oekraïne een koppijndossier. In 2016 verwierp Nederland per referendum het handelsverdrag tussen Kiev en Brussel. Dat verdrag kwam er toch maar Rutte beloofde dat dit absoluut niet de opmaat was voor een Oekraïens EU-lidmaatschap. Uitbreiding van de EU stuit sowieso steevast op weerstand in de Tweede Kamer, vooral bij Ruttes VVD.

Vorige maand achtte de premier de kans klein dat Oekraïne tijdens de komende EU-top de kandidaatstatus krijgt. Hij wil dat Kiev eerst de nodige hervormingen doorvoert. Rutte wees op Bosnië-Herzegovina, dat aan veertien eisen moet voldoen eer de in 2016 ingediende aanvraag voor de kandidaatstatus wordt gehonoreerd.

Rutte en minister Hoekstra van Buitenlandse Zaken kijken met spanning uit naar het Commissie-advies. Niet onbelangrijk in deze is dat Commissievoorzitter Von der Leyen zich persoonlijk hard maakt voor Oekraïne. “Oekraïne is een stevige, goed verankerde democratie”, zei ze vorige week in Kiev. De overheid werkt, zelfs in tijden van oorlog. Er moet zeker nog veel gebeuren, maar daarvoor zijn nu juist die jaren van onderhandelen.

EU-ambtenaren voorzien een scenario waarin premier Rutte volgende week de laatst overgebleven tegenstander is. De vraag is of hij dan zijn veto zal gebruiken.

Balkan

Tot slot zijn er de Balkanlanden die al in de EU-wachtkamer zitten, bij hen zal een snelle statusverlening voor Oekraïne tot gefronste wenkbrauwen leiden. Bosnië dat al zes jaar wacht ziet zich gepasseerd. Noord-Macedonië kreeg de kandidaatstatus in 2005 maar de onderhandelingen zijn nog steeds niet begonnen. Datzelfde geldt voor Albanië, dat in 2012 de status kreeg. Met Montenegro wordt wel onderhandeld maar na tien jaar zit er weinig schot in. De gesprekken met Servië kabbelen sinds 2014 vruchteloos voort, met Turkije (kandidaatstatus in 1999) wordt helemaal niet meer gesproken.

En dan zijn er nog Moldavië en Georgië die in de slipstream van Oekraïne hun EU-lidmaatschapsaanvraag hebben ingediend. De vrees bij al deze landen is dat Oekraïne zal voordringen. Commissie-ambtenaren bezweren dat elk land op zijn merites wordt beoordeeld. Oekraïne zou het proces voor de andere gegadigden juist kunnen versnellen om de verdenking van een voorkeursbehandeling te voorkomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234