Zondag 26/06/2022

OliverStone

over zijn film 'Alexander'

@9* eind blokje=

'Alexander de Grote was een veroveraar die meer gaf dan hij nam'

'Je móét Alexander niet bewonderen', is de defensieve reactie van de Amerikaanse regisseur Oliver Stone, als ik hem vraag wat Alexander eigenlijk zo 'groot' maakte. Maar meteen daarna begint hij toch aan een lofzang op de jonge koning-krijger als 'een veroveraar die niet vernietigde, maar die opbouwde'. Na biografische films over John F. Kennedy, Richard Nixon en Jim Morrison en enkele documentaires over Fidel Castro wil 'het politieke filmgeweten van Amerika' een nieuwe held beter bekendmaken bij het grootst mogelijke publiek: 'Volgens mij is Alexander verkeerd begrepen.' door jan timmerman

'Alexander wou iets toevoegen aan de toenmalige maatschappij. Hij stichtte vrede, sloot verdragen, zorgde voor wet en orde, maakte handel mogelijk, enzovoort' 'Wij hebben een actieheld gecreëerd die zowel mannelijk als vrouwelijk is. En dat is nog niet eerder vertoond''Het is een schande dat mensen aan het moorden slaan omdat iemand hun religie in twijfel trekt. Dat soort radicalisme ondermijnt de consensus die een samenleving nodig heeft'

Alexander de Grote (356-323 BC), koning van Macedonië en leerling van Aristoteles, wordt als een der grootste militaire strategen en heersers aller tijden beschouwd. Hij versloeg de Perzen, veroverde Fenicië en Egypte (waar hij onder meer de stad Alexandrië stichtte, die later wereldberoemd werd om haar legendarische bibliotheek) en baande op die manier de weg voor de Griekse cultuur naar het oosten, zodat met hem ook de bloeiperiode van het Hellenisme begon. Na zijn dood viel zijn wereldrijk helemaal uiteen.

Al in 1989 probeerde Oliver Stone het idee voor een Alexander-film aan de Hollywood-studio's te slijten, maar het lukte toen niet. Achteraf vindt hij dat een goede zaak, want nu beseft hij dat zijn scenario nog helemaal in orde was. Omdat hij, onder meer vanuit academische hoek, zwaar onder vuur werd genomen voor zijn eigen vorm van 'geschiedschrijving' in films als JFK, Nixon en zelfs The Doors, speelde Oliver Stone dit keer op veilig door zich te verzekeren van de medewerking van historicus Robin Lane Fox, professor aan de Oxford University en auteur van hét standaardwerk over Alexander de Grote. Pikant detail: de historicus vroeg geen vergoeding, maar wilde in ruil voor zijn bijdrage tijdens een veldslag zelf meerijden met de cavalerie van Alexander (rol van Colin Farrell). En zo geschiedde. Het gaf hem naar verluidt ook de kans om bepaalde 'academische' vraagstukken in verband met oude veldslagen te onderzoeken, zoals het effect van de stofwolken op de ogen en de longen van paarden en manschappen. Maar dat geheel terzijde.

In Amsterdam kwam regisseur Oliver Stone, intens en gedreven als altijd, zelf tekst en uitleg geven over zijn nieuwe, naar schatting 150 miljoen dollar kostende historische spektakelfilm.

We leren Alexander kennen als een man die de hele wereld wil veroveren. In films is dat doorgaans de 'bad guy', die dan door iemand als James Bond tot de orde wordt geroepen. In uw film ligt dat dus enigszins anders. Waarom moeten we Alexander bewonderen? Wat maakte hem zo groot?

Oliver Stone: "Je móét hem niet bewonderen. De filmtitel is trouwens alleen maar Alexander. Ik kan me best voorstellen dat mensen uit de film komen en helemaal niet onder de indruk zijn van wat Alexander allemaal verwezenlijkt heeft. Vandaag de dag staat de algemene opinie nogal afwijzend tegenover mensen die 'veroveraars' worden genoemd. Zij worden inderdaad beschouwd als de 'bad guys' van de geschiedenis, want we hebben zoveel oorlogen en zoveel bloedvergieten achter de rug. Maar in die dagen was de aard van de oorlog helemaal anders. Het was geen zaak van technologie met afstandsbediening. De zogenaamde precisiebombardementen met 'collateral damage' bestonden toen nog niet. In die oorlogen zág je de tegenstander. Het was een eerbaar beroep. Men vocht toen nog voor eer en glorie. Dat was een homerisch ideaal. En dat was zeker het geval bij iemand als Alexander. Lafheid zou hij onterend gevonden hebben, net zoals hij het een schande had gevonden als zijn soldaten zich te buiten waren gegaan aan plundering of verkrachting.

"Alexander was een veroveraar die niet vernietigde, maar die in werkelijkheid iets opbouwde, die iets wou toevoegen aan de toenmalige maatschappij. Hij bracht een leger op de been dat maar door bleef gaan. Het is fascinerend om te zien wat hij gedurende de elf jaren van zijn heerschappij allemaal gedaan heeft. Dat waren elf jaren van opbouw. Hij veroverde alles wat voor hem lag en hij stichtte vrede, sloot verdragen, zorgde voor wet en orde, maakte handel mogelijk, enzovoort. Op persoonlijk vlak was Alexander progressief wat onderlinge huwelijken, religie, seks en dergelijke meer betrof. Dat was allemaal het resultaat van zijn heerschappij. Het Helleense rijk strekte zich uit van oost naar west.

"Later hebben de Romeinen dat veroveringsidee natuurlijk overgenomen, maar zij hebben het naar de kloten geholpen (lacht). De Romeinen waren helemaal anders dan de Grieken. En dat is misschien ook de reden waarom sommigen van ons meer bewondering hebben voor de Grieken dan voor de Romeinen. Hun veroveringen waren ook meer materialistisch geïnspireerd dan bij Alexander het geval was. Zij stuurden hun oorlogsbuit ook terug naar Rome en onderhielden er de circussen mee. In Amerika nemen we de olie en onderhouden er onszelf mee. That's piglike behaviour. Maar zoals Ptole-maeus het in de film zegt, gaf Alexander daarentegen veel meer terug dan hij wegnam. En dat geloof ik echt. Volgens mij is Alexander verkeerd begrepen."

In de film wordt duidelijk gemaakt dat Alexander zichzelf modelleert naar de mythologische helden zoals Achilles en Heracles. Het is natuurlijk verleidelijk om nu op zoek te gaan naar parallellen met de huidige wereldleiders. Zoals het feit dat Alexander op zoek moest naar een tegenstander die zich in de bergen verscholen had. Of de problemen die hij kreeg om zijn generaals te motiveren toen er maar geen einde kwam aan de oorlogen in verre vreemde landen. Maar ik kan mij eerlijk gezegd niet voorstellen dat Alexander het op prijs zou stellen als een of andere leider zich nu met hem zou vergelijken.

"Ach, de taal is inmiddels helemaal veranderd. Woorden als 'vrijheid' en 'glorie' zijn gedegenereerd. Glorie betekende toen nog iets, maar het was anders. Het christendom heeft de noties van liefde, van goed en kwaad, van zonde geïntroduceerd. Maar ten tijde van Alexander was glorie de grote motivator. In de film zegt hij: 'Uiteindelijk telt alleen wat je gedaan hebt.' Het zou interessant geweest zijn - eigenlijk heb ik wel zin om nog een film over Alexander te maken, een kleine film (lacht) - om hem bijvoorbeeld Boeddha te laten ontmoeten en hen met elkaar te laten discussiëren.

"Bij de Griekse denkers - en dan vooral bij Socrates, minder bij Aristoteles en Plato - vindt men het concept van de ziel en van de onsterfelijkheid. Alexander had een ziel. En dat was totaal iets anders dan de glorie van Achilles. Dat is net het punt: Alexander was Achilles niet. Achilles was een koelbloedige slachter, die één moment van medelijden kende, namelijk met de oude koning Priamos. Maar Alexander was een en al medelijden; hij weende om het verlies van zijn mannen. Hij is bekend als de eerste koning die men op het slagveld heeft zien huilen. Alexander is ook de eerste koning die berouw toonde, nadat hij zijn vriend Kleitos gedood had. Hij bleef toen drie dagen in zijn tent. Het was nooit eerder gezien dat koningen zich verontschuldigden: een koning deed gewoon waar hij zin in had, want dat was zijn goddelijk recht. In dat opzicht is Alexander een moderne man. En volgens mij kun je dus zeggen dat hij een ziel had.

"Ik denk dat Alexander op een vreemde manier een soort Prometheus was (die het vuur stal van Zeus om het aan de mensen te geven en daardoor in de Griekse mythologie als de schepper van de beschaving gold, JT). Ik geloof echt dat Alexander het vuur aan de mensheid heeft geschonken. Hij heeft de wereld geciviliseerd. Volgens de zeden van zijn tijd was hij ruw en hard, hij moest vechten en doden. Maar toen hij zijn imperium uitbouwde, bracht hij meteen ook vrede en orde en veiligheid. Dat was zijn geschenk aan de mensen. Hij had een visie: één wereld, één koning. Vandaag is dat niet meer mogelijk. Er zijn te veel grenzen. Maar toen was dat het begin van de beschaving. Wat een idee!"

Is dat wel zo'n goed idee: één wereld, één koning?

(aarzelt even en zucht dan): "Als het een goede koning is, ja. Maar als het geen goede koning is, natuurlijk niet. Democratie lijkt ook al niet te werken. De democratie zit klem. Maar misschien is het wel beter dat de democratie klem zit en dat er gewoon niets gebeurt."

Uw bewondering voor Alexander blijkt erg groot. Herkent u veel van uzelf in hem?

"Komaan, dat is geen eerlijke vraag. Bij elke biograaf en dus ook bij elke filmmaker die een biografische film draait, is er sprake van een proces waarbij het objectieve en het subjectieve in elkaar versmelten. Er bestaat niet zoiets als pure objectiviteit. En als er historici zijn die dat denken, wel... They are full of shit! Maar het is natuurlijk wel zo dat ik het 'gevoel' had dat ik Alexander begreep. Dat is iets dat je niet kunt neerschrijven, je voelt het gewoon.

"Ik kon mij ook met Alexander identificeren omdat ik zelf de enige zoon was van twee zeer krachtige persoonlijkheden. Ik geloof inderdaad dat mijn ouders een beetje waren zoals Filippos (Val Kilmer) en Olympias (Angelina Jolie). Mijn vader was een pessimist en dat waren de Grieken ook heel erg. Denk maar aan de pessimistische levenslessen van de Griekse dichter Hesiodos. En herinner je bij voorbeeld wat Filippos hier in de grot tegen Alexander zegt: 'Geen man of vrouw kan zich verheffen zonder dat de Goden je zullen straffen en neerhalen.' Of ook nog: 'De Goden nemen terug wat ze jou gegeven hebben.' Maar de vader van Alexander was ook een man van de daad, een man van de praktijk. Koning Filippos van Macedonië was diegene die een leger uitbouwde en die zo zijn zoon Alexander de middelen, het materiaal gaf om aan zijn veroveringstochten te beginnen.

"Zijn moeder Olympias daarentegen was een onstuitbare optimiste. Zij gelooft dat haar zoon de allergrootste uit de geschiedenis zal worden, want volgens haar is Alexander immers de zoon van Zeus. Ze hadden indertijd namelijk een ander idee over conceptie dan wij nu (glimlacht). Olympias was dus een onwaarschijnlijke optimiste, net als mijn eigen moeder, én iemand die in fabeltjes geloofde, net zoals mijn moeder dat ook wel deed.

"Net zoals de ouders van Alexander begonnen mijn vader en mijn moeder elkaar na verloop van tijd te haten. Er ontstond een kloof en als zoon zat ik daar middenin. In dat opzicht voel ik mij dus inderdaad verwant met Alexander. Volgens mij was dat ook de reden waarom Alexander in Hefaistion (Jared Leto) de liefde van zijn leven heeft gevonden, iemand die hij echt kon vertrouwen. Toen Hefaistion overleed, werd Alexander waanzinnig van verdriet. En hij heeft hem toen de grootste en duurste begrafenis gegeven. Nauwelijks acht maanden later overleed Alexander zelf, alsof hij daarmee een belofte wou waarmaken. Vreemd toch! Die behoefte aan vertrouwen is ook de zoektocht in mijn eigen leven geweest. Ik ben heel onzeker en voor een deel is dat de reden waarom ik films ben gaan maken. Vertrouwen is echt het allerbelangrijkste."

En hebt u dat vertrouwen inmiddels gevonden?

"Ja, ik heb het gevonden, in relaties. Met mijn kinderen bijvoorbeeld en in de relatie met mijn huidige vrouw. En er zijn ook andere mensen die belangrijk zijn voor mij."

In Amerika werd hier en daar nog geschokt gereageerd op de biseksualiteit van Alexander. Hier in Europa zal men zich veeleer afvragen waarom u vooral suggereert en eigenlijk niets laat zien.

(slaat beide handen voor zijn gezicht en schudt zijn hoofd, alsof hij duidelijk wil maken dat het ook nooit goed is) "Ik geloof echt niet dat het noodzakelijk was. Ik denk dat ik de liefde, het vertrouwen en de band tussen Alexander en Hefaistion voldoende duidelijk heb gemaakt, zonder dat ik het daarom het publiek in het gezicht moest wrijven. Sommige mensen kunnen daar nog behoorlijk overstuur van geraken. Ik vond dat ik geen expliciete scènes nodig had om mijn verhaal te vertellen."

Maar de vrijscène met Roxane is dan weer wel expliciet.

"Ja, maar dat was dramatisch interessant. Alexander was een man die van mannen hield en met Roxane (Rosario Dawson) begaf hij zich als het ware op een nieuw terrein. Het was een nieuw territorium dat hij moest exploreren, een nieuw 'gevecht' dat hij moest leveren. Waar ik mij wel heb ingehouden, was in de voorstelling van de derde sekse, namelijk zijn relatie met de eunuch Bagoas. Alexander was een ontdekkingsreiziger; hij wilde de hele wereld ontdekken. En op dezelfde manier was hij ook een seksuele avonturier: met mannen, met vrouwen en met die eunuch. So what? Het houdt steek. Ik ben er zeker van dat hij een uitstekende verhouding met die Bagoas (Francisco Bosch) had. Misschien stak Alexander wel iedere avond een lul in zijn mond. So what? Moet ik dat daarom ook laten zien?

"Ik denk trouwens dat ik vooral op mijn donder zal krijgen omdat wij met deze film een actieheld hebben gecreëerd die zowel mannelijk als vrouwelijk is. En dat is nog niet eerder vertoond. Dat is, jammer genoeg, een nieuw concept. Russell Crowe in Gladiator, Brad Pitt in Troy, Mel Gibson in Braveheart: die zijn allemaal alleen maar mannelijk. Ik denk dat veel mensen, in ieder geval in Amerika, pisnijdig zullen zijn op mij omdat ze verwachten dat ze in Alexander alleen maar een machokrijger aan het werk zullen zien. En dan krijgen ze dit te zien (lacht). Maar ik wist op voorhand wat ik kon verwachten: if you jump off the cliff, you've gotta take the fall."

Wat vond u trouwens zelf van Troy, waarin er helemaal niet gerept wordt over de verhouding tussen Achilles en Patroclos?

"Ik had daar niet zoveel problemen mee als de critici. Ik vond Troy een goede popcornfilm, die veel geld heeft opgebracht en die ons geholpen heeft om Alexander te kunnen maken. Maar het is fictie. En het verhaal van een man die menselijk wordt en te midden van een oorlog toch liefde vindt, is hoe dan ook een goed Hollywood-idee."

Tijdens een grote veldslag, die in India met de olifanten, is er een opmerkelijke close-up van Colin Farrell, die zich te paard en met opengesperde ogen in het strijdgewoel stort. Dat beeld deed denken aan het beroemdste portret van Alexander, namelijk die op een mozaïek die in een huis van Pompeji werd teruggevonden.

"Dat is een slowmotionshot, waarbij we Colin een tijdlang onscherp hebben gehouden. De bedoeling was de waanzin en de razernij van dat slagveld te benadrukken. Alexander was op dat moment buiten zinnen, maar hij wist wel wat hij aan het doen was. Zijn troepen werden achteruit geslagen, maar Alexander stormde vooruit alsof hij zichzelf wou opofferen. Zijn mannen volgden hem en zo kon hij het tij keren en die dag toch een overwinning behalen. Dat heeft hem toen wel bijna het leven gekost, want hij kreeg een pijl in zijn borst die zijn long doorboorde. Eigenlijk had Alexander toen moeten sterven. En zo had ik de film ook wel willen eindigen. Maar in werkelijkheid heeft hij het overleefd."

We zijn hier in Amsterdam, waar enkele weken geleden de controversiële filmmaker Theo van Gogh, een collega van u als het ware, vermoord werd, waarna er een hevige discussie over het recht op vrije meningsuiting op gang is gekomen.

"Ik ben tegen elke vorm van extremisme, of het nu moslim dan wel christelijk van aard is. Het is een schande dat mensen aan het moorden slaan omdat iemand hun religie in twijfel trekt. Dat is extremisme en dat interesseert mij niet. Dat heeft mij nooit geïnteresseerd. Ik haat het. Dat soort radicalisme ondermijnt de consensus die een samenleving nodig heeft. Als ik mij probeer voor te stellen hoe Alexander in dat geval gereageerd zou hebben, dan denk ik dat hij zoiets zwaar bestraft zou hebben. Hij zou dat niet getolereerd hebben. Het is hoe dan ook ontoelaatbaar dat mensen hier haat en geweld prediken en dat heeft verder niets met vrije meningsuiting te maken." n

De film Alexander draait vanaf woensdag 5 januari in de Belgische bioscopen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234