Vrijdag 12/08/2022

ReportagePoolse grens

Op pad met de Poolse grenswacht langs de randen van Fort Europa: ‘Dat nieuwe hek? Ja, dat is een beetje zoals in Jurassic Park’

Nabij de grensovergang in het Poolse Kuznica werken arbeiders aan de 186 kilometer lange muur langs de oostgrens met Wit-Rusland. Beeld AFP
Nabij de grensovergang in het Poolse Kuznica werken arbeiders aan de 186 kilometer lange muur langs de oostgrens met Wit-Rusland.Beeld AFP

Aan de oostgrens van Polen wordt hard gewerkt aan een reusachtige muur van 186 kilometer lang. Het hek moet Polen, maar ook de EU, verlossen van de migranten die via Wit-Rusland de grens oversteken. Maar waarom zijn miljoenen vluchtelingen uit Oekraïne wel welkom en deze mensen niet?

Arnout le Clercq

“Links ziet u het hek.” Ewa Rusinowicz, onderofficier bij de Poolse grenswacht, wijst vanaf de passagiersstoel naar de bosrand. Voor de bomen, het bladerdek nog frisgroen van een regenbui, staat een vijf meter hoog stalen hek met bosjes prikkeldraad. De 186 kilometer lange versperring moet eind juni af zijn. Vlak bij het grensplaatsje Kuznica bestaat de grens nu uit gigantisch tralies. “Ja, een beetje zoals in Jurassic Park”, zegt officier en woordvoerder Michal Bura achter het stuur van zijn busje.

Op de grens met Wit-Rusland bouwt Polen verder aan ‘Fort Europa’. Na barrières en hekwerken in Griekenland, op de Balkan en in de Baltische landen krijgt het continent er een nieuwe muur bij. De Poolse regering heeft voor de bouw ongeveer 355 miljoen euro uitgetrokken. Dat komt neer op circa 2 miljoen euro per kilometer, inclusief hightech surveillance met camera’s, bewegingssensoren en drones.

Polen wil zo illegale migratie uit buurland Wit-Rusland stoppen. Vorig jaar vonden 40.000 oversteekpogingen plaats langs de wilde en uitgestrekte Poolse oostgrens. De autocratische Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko bood migranten uit het Midden-Oosten en Afrika de gelegenheid om naar Wit-Rusland te komen. Vervolgens duwde de Wit-Russische grenswacht ze met geweld de grens over. Loekasjenko’s doel was om onrust te creëren in Polen en de EU als represaille voor de sancties tegen zijn regime. Polen duwde de migranten vaak terug: volgens mensenrechtenorganisaties maakt de regering zich op grote schaal schuldig aan zogeheten ‘pushbacks’.

Sinds de bouw van de muur in januari begon, zwelt de kritiek aan. Volgens activisten en mensenrechtenorganisaties vergroot de muur de humanitaire ramp die in de bossen plaatsvindt. Milieuactivisten en wetenschappers spreken zich uit tegen de vernietiging van natuurgebieden. En nu het oorlogsgeweld in Oekraïne miljoenen mensen een andere Poolse grens over jaagt, dringt zich een ongemakkelijke vraag op: waarom zijn die vluchtelingen welkom, maar metselt Polen deze grens dicht voor anderen?

Safari

Het dichtmetselen vordert gestaag, blijkt uit een tocht langs de grens. Het busje van officier Bura slingert over een smalle landweg door de velden langs het grenshek, dat op veel plekken al voltooid is. Onderofficier Rusinowicz is tevreden over de vorderingen. Ze wijst naar rechts. “Daar staat een kijktoren: met camera’s zien we dag en nacht wat er bij het hek gebeurt.” Niet veel later vliegt een helikopter over.

Officieel is het gebied vanaf drie kilometer tot de grens verboden toegang, inwoners en autoriteiten uitgezonderd. Hulpverleners en media mogen het gebied al driekwart jaar niet in. Vorige week donderdag viel plots het besluit om de verboden zone vanaf 1 juli in te krimpen tot 200 meter van de grens.

Sinds begin dit jaar mogen met enige regelmaat geaccrediteerde verslaggevers het gebied betreden, mits ze begeleid worden door de grenswacht. Vandaag zijn dat Bura, een potige man met lichtblauwe ogen en gemillimeterd haar, en zijn collega Rusinowicz, haar donkere haren in een paardenstaart gebonden. Beiden in uniform, beiden erg vriendelijk. Twee Poolse televisiejournalisten keuvelen op de achterbank van Bura’s busje. Het woord ‘safari’ valt.

Bij het plaatsje Kuznica zijn graafmachines druk in de weer: de muur gaat anderhalve meter de grond in, om tunnels tegen te gaan. In november werd deze plek wereldnieuws, nadat een grote groep Irakese Koerden op de grens af liep. Daar werden ze tegengehouden door de grenswacht en het leger. Dagenlang bivakkeerden de migranten in het niemandsland. Bij schermutselingen werd een waterkanon ingezet.

null Beeld AFP
Beeld AFP

In de omgeving liggen nog volop sporen van die periode, zoals gebroken glas, de stenen die naar de grenswacht werden gegooid en stalen pijpen waarmee migranten poogden de prikkeldraad opzij te schuiven. “Die laten we liggen om aan journalisten te tonen”, zegt Bura. In de prikkeldraad hangt een laars. Bura: “Ze gooiden hun schoenen naar ons, voor moslims is dat een manier om mensen te beledigen. Zo lieten ze hun minachting voor Polen zien.”

Een ‘heilige’ grens

’s Winters kalmeerde de situatie. De Wit-Russen brachten migranten die zich nog in de omgeving bevonden naar een logistiek centrum op een steenworp van Kuznica. Maar in maart werd het centrum ontruimd, de veelal kwetsbare bewoners belandden opnieuw in de bossen. Grupa Granica, een verbond van ngo’s dat migranten helpt met medische hulp en asielaanvragen, ziet de activiteit in het grensgebied toenemen. In mei kregen activisten 478 hulpverzoeken. “Volgens onze bronnen in Wit-Rusland zitten daar nog twee- tot drieduizend mensen”, vertelt activist Monika Matus aan de telefoon. Ook de grenswacht ziet meer activiteit in het gebied, zegt Bura. “Elke dag zijn er oversteekpogingen, soms tientallen per etmaal.”

De grensovergang van Kuznica is nog altijd dicht. Beeld AFP
De grensovergang van Kuznica is nog altijd dicht.Beeld AFP

Tijdens een tocht langs het grenshek kom je echter geen migrant tegen. De grenswacht wil geen pottenkijkers als ze oversteekpogingen verhindert. Activisten zijn soms uren- of dagenlang in touw om migranten die hen om hulp vragen te vinden. De verboden zone onttrekt migranten aan het zicht, wat de regering alle ruimte biedt voor een narratief waarin ze een gevaar vormen voor de Poolse samenleving. De mensen in de bossen worden zo een abstractie en een bedreiging. In februari noemde de Poolse premier Mateusz Morawiecki de Poolse grens ‘heilig’. Over kritische oppositieleden zei Morawiecki dat ze een grens willen “als Zwitserse kaas, waar honderdduizenden migranten oversteken”.

Het is een ‘illusie’ dat het grenshek een eind maakt aan illegale migratie, zegt Matus van Grupa Granica stellig. “Dit is inmiddels een gevestigde migratieroute naar de EU, of we dat willen of niet.” De muur en toenemende surveillance dwingen mensen tot gevaarlijkere routes, zoals moerassen en rivieren waar geen hek komt vanwege het lastige terrein. En de route is ook nu al gevaarlijk: er zijn minstens twintig sterfgevallen bekend, onder meer door onderkoeling, uitputting of verdrinking.

Pushbacks

Langs de grensmuur komt een modderige patrouillejeep aanrijden. Grenswachten Lukasz (40) en Lukasz (30) (“we mogen en willen onze achternaam niet geven”), beiden met bivakmuts, hebben recentelijk een poging verhinderd waarbij mensen met een ladder over het hek klommen. “De Wit-Russen geven hen gereedschap.” Hun werk is nu makkelijker, zeggen de Lukaszen. “Het duurt langer om de grens over te steken, dus hebben wij meer tijd.” Voor de bouw is een hulpweg aangelegd, waardoor de gehele muur goed bereikbaar is.

Gevraagd naar wat er gebeurt met migranten die door de grenswacht worden opgepakt, neemt Bura het over van zijn weinig spraakzame collega’s. “We kijken of ze hulp nodig hebben. En of ze internationale bescherming willen. Dat alle migranten worden teruggestuurd is niet waar. Maar als ze geen asiel in Polen aanvragen, schrijft de wet voor dat ze terugkeren naar het eerste veilige land waar ze vandaan komen.” Bura verwijst naar een omstreden amendement op de Poolse grenswet uit het najaar, dat pushbacks zou legaliseren.

Maar van pushbacks is volgens Bura geen sprake. “Wij mogen Wit-Rusland niet in. We brengen ze terug naar de staatsgrens.”

Pushbacks dus, zeggen activisten, moe van het semantische spel. “In Polen maakt het niet uit wat legaal is en wat niet”, zegt Matus. “En de EU kijkt de andere kant op, net als in Griekenland en in Kroatië.” Polen voert immers Europees grensbeleid uit. Voor kritiek op hun werk is grenswacht Lukasz ongevoelig. “Wij doen onze plicht. De grens oversteken is illegaal.”

‘Oekraïners vluchten voor hun leven’

Aan de grens met Oekraïne ziet die plicht er heel anders uit, wat goed zichtbaar is op de socialemediakanalen van de Poolse grenswacht. Op hun Twitterfeed verschijnen berichten met ‘#wijhelpen’ en een Oekraïens vlaggetje afwisselend met tweets over verijdelde oversteekpogingen aan de Wit-Russische grens, inclusief aantal en nationaliteit. De hulp voor Oekraïense vluchtelingen vanuit Polen is overweldigend. “Europa laat zijn ware gezicht zien”, zegt activiste Matus van Grupa Granica. “Er is geen ander land in de EU waar nu aan één grens mensen met open armen worden ontvangen en aan de andere worden weggeduwd.”

Een Pools gezegde luidt: “Je kijk op de zaken hangt af van waar je zit.” Volgens de Poolse minister van Binnenlandse Zaken heeft Polen aan de Oekraïense grens te maken met ‘echte vluchtelingen’, terwijl het aan de Wit-Russische grens om ‘illegale economische migranten’ gaat, zei hij op televisie. Ook grenswacht Bura vindt het appels met peren vergelijken. “Deze migranten zijn op de vlucht om financiële redenen. Oekraïners vluchten voor hun leven.” Toch wijzen verhalen die onderzoekers, juristen en activisten optekenden uit dat er tussen deze migranten wel degelijk oorlogsvluchtelingen en slachtoffers van politieke onderdrukking zitten.

De 59-jarige Dorota uit Kuznica, lila trui en tuinhandschoenen aan, wil wel even een praatje maken (“maar geen achternaam in de krant”). De muur brengt rust, vindt ze. “Geef ik het goede antwoord?”, vraagt ze grappend aan Bura. Ook zij is van mening dat beide grenzen erg verschillend zijn. “Met de Oekraïners kan de wereld eindelijk zien dat de Polen het hart op de juiste plaats hebben. Mijn broer heeft zeven mensen in huis genomen! Terwijl iedereen denkt dat wij tegen vluchtelingen zijn.”

Zonder grensbewaking zou het slecht aflopen, denkt ze. “Als we deze grens niet hadden verdedigd, zag Polen er heel anders uit. En jullie landen ook, want de migranten willen naar jullie toe. Jullie zouden Polen moeten helpen in plaats van altijd kritiek te uiten.”

Het woud van Bialowieza

Het laatste deel van de tocht langs het grenshek leidt naar een woeste bosrand waar de muur nog niet voltooid is, als een gebit met ontbrekende tanden. Twee ooievaars vliegen op langs het busje (Rusinowicz: “Aww.”). “De muur gaat dwars door de meest waardevolle delen van de Poolse natuur”, zegt Augustyn Mikos, die het project als een humanitaire én ecologische ramp beschrijft.

Mikos is actievoerder bij de Werkplaats voor Alle Wezens, een Poolse ngo voor natuurbescherming. Het hek loopt door negen Natura 2000-gebieden, waaronder het woud van Bialowieza, het laatste oerbos van Europa. Voor de muur worden bomen gekapt en wegen verbreed ten koste van de natuur, zegt Mikos. En de bouw is funest voor de biodiversiteit. “Hier bevinden zich ecologische corridors waardoor dieren migreren tussen Wit-Rusland en Polen. We zijn bang dat sommige soorten geïsoleerd raken en door genetische verarming uitsterven, zoals de lynx.” Hij vreest ook voor grote zoogdieren zoals de wisent, de iconische Europese bizon die hier in de bossen graast.

De grensmuur loopt over land en niet door moerassen of de rivier de Boeg. “Bizons kunnen heel goed zwemmen”, zegt officier Bura. “Bovendien komen er verschillende doorgangen voor dieren.” Maar volgens Mikos is dat niet genoeg. “Het aantal geplande doorgangen is de helft van wat minimaal noodzakelijk is.” Ruim zevenhonderd wetenschappers luidden de noodklok in een brief aan de Europese Commissie, maar kregen nul op het rekest. Natuurbeschermers voelen zich in de steek gelaten door de EU. Trad de Commissie jaren terug nog voortvarend op toen de Poolse regering bomen wilde kappen in het oerbos, bij de bouw van de muur is de EU terughoudend. Activist Matus, die een verleden heeft in de Poolse milieubeweging: “Het is net alsof het hun niet meer kan schelen nu deze muur wordt gebouwd.”

Bouwen in deze natuurgebieden is ook bij Poolse wet verboden. Maar het parlement heeft een speciale noodwet aangenomen die bestaande Poolse wetgeving doet wijken voor de uitzonderlijke muur. Volgens eurocommissaris Ylva Johansson mogen lidstaten dit in principe doen. “Het is duidelijk dat we binnen het EU-recht zowel het milieu als de publieke veiligheid kunnen beschermen”, zei ze begin mei.

De Poolse premier Morawiecki is eveneens kort over de ecologische bezwaren. “De staat moet serieus zijn”, zei hij in februari. “Dieren zijn natuurlijk heel belangrijk, maar mensen zijn het belangrijkst.” Daarmee doelde hij op de Poolse bevolking, die nu de bescherming van het grenshek geniet.

Bura rijdt op de terugweg langs het gehucht Tolcze, dat op de grens ligt. Aan de rand van het bos staat een klein houten huisje, dat zou doen denken aan de sprookjes van Grimm als er geen tweemaal zo hoog stalen hek naast stond. “De bewoners voelen zich vast heel veilig”, zegt Rusinowicz.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234