Maandag 26/09/2022

Op reis door het rariteitenkabinet Rusland

De laatste jaren van zijn korte leven - hij werd 44 - bracht Anton Pavlovitsj Tsjechov door op de Krim, in Jalta, in een huis van drie verdiepingen, gelegen in een parkachtige tuin die de schrijver zelf had aangelegd. Tsjechov was blij met dit huis, hij vond het er "gezellig en aardig", "een toverpaleis".

Toen Michel Krielaars het Tsjechov-huis in 2009 bezocht, als correspondent van NRC Handelsblad in Moskou, dreigden de fundamenten weg te rotten. Restauratie was dringend nodig, maar niemand bleek bereid op te draaien voor de kosten, geschat op minstens een half miljoen euro.

Oekraïne voelde zich niet geroepen, omdat Tsjechov een Russischtalige schrijver is. De Russische regering daarentegen meende dat de Oekraïners moesten betalen; Jalta lag immers op hun grondgebied. Een beetje een drama en een beetje bespottelijk, dit miniconflict, zoals ook in Tsjechovs werk het tragische en het ironische met elkaar verbonden zijn.

In Het brilletje van Tsjechov treedt Krielaars in de voetsporen van zijn literaire held. Letterlijk, door op reis te gaan naar de vele plaatsen die Tsjechov in het onmetelijke Russische rijk heeft aangedaan. Te beginnen bij diens geboorteplaats Taganrog; via Moskou en het cultureel bruisende Sint-Petersburg naar de hoofdstad van de Oeral, Perm, de poort naar Siberië; tot aan diep in het Verre Oosten gelegen steden als Tomsk, Irkoetsk en Vladivostok. "Overal waar ik kwam", schrijft Krielaars, "zag ik Tsjechovs helden. Alsof Rusland en zijn archaïsche rariteitenkabinet in al die jaren niet waren veranderd."

Krielaars licht de Russische samenleving van onderop door, wat kostelijke passages oplevert over aloude Russische kwalen als alcoholisme en corruptie. De wodka hakt erin als vanouds, met een hoge sterfelijkheid onder vooral Russische mannen als gevolg. Wat wil je ook, als drinken voor velen de vrijetijdsbesteding bij uitstek is? Zoals een door de wijkagent wegens openbare dronkenschap opgebrachte oudere man het uitdrukt: "Ik heb niet eens zo veel gedronken, maar 700 gram; zo veel drink ik elke dag. Ik ben met pensioen, wat moet ik anders?"

Terugkeer van God

Naar de orthodoxe kerk gaan is misschien een alternatief. Want in het tot voor kort officieel atheïstische Rusland is God, in de woorden van Krielaars, "als een komeet op aarde teruggekeerd". Nieuwe kerken verrijzen en op zon- en feestdagen zitten ze propvol. Minder verheugend is dat de Russisch-orthodoxe kerk zichzelf beschouwt als hoedster van het vaderland "tegen verderfelijke westelijke invloeden", en vanuit die mentaliteit vooropgaat in het ageren tegen homoseksualiteit.

Soms zijn de parallellen tussen het Rusland van de tsaar en dat van Poetin echt om van te schrikken. In het Moskouse Lenkomtheater zag Krielaars een tien uur durende voorstelling van het door de Brit Tom Stoppard in 2002 geschreven stuk De kust van Utopia. De 19de-eeuwse liberale denker Alexander Herzen, net terug uit ballingschap, moet er "toezien hoe alles wat hij verafschuwt in ere wordt hersteld: de censuur, de angstaanjagende unie van nationalisme, autocratie en Russisch-orthodoxe kerk". Buurvrouw Zoja keek ook naar de voorstelling en hield haar hart vast. Het stuk kwam op haar zo eigentijds over dat ze vreesde dat de politie elk moment zou kunnen binnenvallen om de acteurs te verbieden verder te spelen. Grappig, die angst, en diep triest.

Michel Krielaars, Het brilletje van Tsjechov. Reizen door Rusland, Atlas Contact, 416 p., 19,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234