Vrijdag 30/09/2022

Operadirecteur Gerard Mortier (65) kijkt terug op bewogen jaar en blikt vooruit

'Investeer in de opera, hier is uw geld veilig'

Op de brug tussen de jaren en tussen de opera's van Parijs en Madrid, in de bres voor de kunst en tégen Bert Anciaux, zegt Gerard Mortier: 'Ik moet nog leren afstand te doen van de macht'. De cultuurmanager voelt zich, nu hij vijfenzestig is geworden niet te oud om te leren. Door Ward Daenen

Na zijn afscheid in Parijs, eind dit seizoen, zou Gerard Mortier naar de New York City Opera gaan. Tot de crisis ook de geldschieters van de zo al financieel wankele instelling bereikte. Het budget werd gekort en Mortier trok zijn conclusies. Vanaf 2010 krijgt hij het Madrileense Teatro Real in handen.

In november bereikte hij de pensioengerechtigde leeftijd, de man uit Gent die na zijn Wanderjahre door opera's in Duitsland en Frankrijk naam maakte met de Brusselse Muntschouwburg (jaren tachtig), faam verwierf aan het hoofd van de Salzburger Festspiele (jaren negentig) en nadien de triënnale in het Duitse Ruhrgebied mee uit de grond stampte. Vijf jaar is Mortier nu directeur van de Opéra National de Paris, met zijn twee huizen, 1.600 medewerkers en jaardotatie van 100 miljoen euro het zwaarst gesubsidieerde opera-instituut ter wereld.

De voorbije maand speelde in de oude opera, een bonbondoos van trappen en krullen en bladgoud, Ludwig van Beethoven. Fidelio, in een regie van de Nederlander Johan Simons, vertelt het verhaal van Leonore, die vermomd als gevangenisbewaker Fidelio op zoek is naar haar geliefde gevangene (en tenor) Florestan. Vanuit de diepste kerker, geblinddoekt, geboeid en gekleed in een modern ogend gevangenisplunje, klinkt uit de keel van Jonas Kaufmann zijn stem: 'Gott Welch Dunkel hier! O grauenvolle Stille! öd ist es um mich her. Nicht lebet ausser mir'. Alleen al die frase maakte indruk in Parijs - wij waren getuige op 28 november - en lijkt voorwaar geen slechte baseline voor een jaar waarin banken vielen, beurzen kraakten, fortuinen verdampten en Hugo Claus stierf.

Maar in hoogste nood is de redding nabij. In de opera is het Leonore die Florestan uit de kerker redt, in de echte wereld wordt een en ander verwacht van Barack Obama. Guantánamo en Abu Ghraib gaan dicht. Hij heeft het beloofd.

Gerard Mortier knikt, terwijl hij thee schenkt op zijn appartement in Gent. "Zoals u weet heb ik Fidelio voor mijn vijfenzestigste verjaardag uitgekozen. Omwille van de grote energie die het werk uitstraalt, ondanks alle duistere kanten.

"Fidelio is een hymne op de vrijheid vanuit de gevangenis. Je kunt er actuele beelden in zien van Guantánamo of dichterbij van Vorst, het ene regime al onmenselijker dan het andere. Toch blijft de gevangenis een metafoor voor iets algemeners: dat we allemaal gevangenen zijn. Van macht, van liefde, van onze functie. Vandaag misschien wel van onze rijkdom. Alleen al daarom weiger ik de huidige financiële crisis zwart in te zien. Banken die zich casino's waanden, dat kon niet blijven duren. Deze crisis doet de materie krimpen, en dat schept ruimte voor de geest."

Sommigen zullen aanvullen: drie in plaats van vier operahuizen zal ook wel goed zijn.

Mortier: "Men moet de discussie eerlijk voeren. Opera kost de belastingbetaler effectief geld. Opera is duur, omdat het een groot apparaat is zoals televisie. Meteen moet je daar twee zaken aan toevoegen. Opera schept banen en zorgt voor een belangrijke return on investment. In Salzburg heb ik dat eens laten berekenen. Daar lagen de inkomsten voor de stad, onder meer via horeca, tien keer hoger in vergelijking met de kostprijs van de Salzburger Festspiele. Ook in Parijs of Brussel betekent opera economische winst. Het geld van de belastingbetaler is met andere woorden goed besteed.

"Onlangs zag ik op een theater in Duitsland de magnifieke boodschap hangen: 'Hier is uw geld zeker'. Ik denk erover hetzelfde in Parijs te doen. Ik zie het al voor me: 'Investissez dans l'opéra, votre argent est en sécurité'."

Wilt u nu zeggen dat regeringen nooit op cultuur mogen besparen?

"Dat zeg ik niet. In de VS kunnen privépersonen beslissen om de geldkraan dicht te draaien. De crisis kan daardoor snel toeslaan in de culturele sector. Door het subsidiesysteem blijft de Europese cultuursector voorlopig gespaard. Toch zullen regeringen op zoek moeten naar centen. Als het hele land de buikriem moet aanhalen, dan ook wij. In Parijs heb ik trouwens al een plan aanvaard om op termijn zestig banen te laten verdwijnen. Toch is er een grote maar. Cultuur blijft vergeleken met het bbp heel klein en dus kwetsbaar. En als men gaat snoeien in wetenschappelijk onderzoek en artistiek beleid om een nieuwe ringweg rond de grootstad aan te leggen of de zoveelste gevangenis te bouwen, dan is er iets mis."

Spijt dat u niet in het land van Obama aan de slag kunt?

"New York is zeker een gemiste kans. Ik heb mijn leven lang gewerkt in het Europese systeem van overheidssubsidies. In New York kon ik eindelijk het Angelsaksische systeem van privémecenaat onderzoeken. Ik had al samenwerkingen op het getouw gezet met onder anderen Berenice Johson Reagon, een van de voornaamste Black Pantervrouwen, en Harry Belafonte. Harry Belafonte, mijn idool! Een mooie man ook, die met The Long Road to Freedom een indrukwekkend overzicht van de geschiedenis van de zwarte muziek heeft gemaakt. Alleen: het afgesproken budget bleek niet voorhanden. Nochtans had ik slechts 60 miljoen dollar per jaar nodig, veel minder dan de 260 miljoen dollar van de Metropolitan. Het had een boeiende strijd kunnen worden van David tegen Goliath, maar ik heb mijn steen zelfs niet mogen werpen. Na mijn afzegging heeft Belafonte mij een ontroerende brief gestuurd. Ik hoop hem in Madrid alsnog te programmeren.

"Onder dat gecancelde project lijd ik op korte termijn, dat gaat wel over. Maar het Forum in Gent is lijden op lange termijn. Gent en Vlaanderen hebben daar een historische kans gemist om uit te groeien tot een Europees centrum voor artistieke vernieuwing op het vlak van muziek, dans en beeldcultuur. Die onuitgevoerde plannen zal ik tot op mijn doodsbed meedragen. Het is de prinses op de erwt, en als er een nieuwe cultuurminister komt, zal ik er weer voor knokken."

U zult het de cultuurminister wel nooit vergeven dat hij uw Forum heeft afgewimpeld.

"Bert Anciaux had de macht, en hij heeft ze slecht gebruikt. Als men mij vraagt een voordracht te houden waarom Anciaux niet herkozen mag worden, zou ik dat doen. Naar aanleiding van de nieuwe subsidieronde zegt hij: 'Het kunstenbos is vol'. Ik moet hem tegenspreken. Hij heeft van het bos een jungle gemaakt. Hij zou moeten weten dat bossen worden aangelegd. Dat houdt in dat de boswachter weet welke bomen hij plant en waarom sommige niet.

"Bert Anciaux doet maar wat. Hij plant naar believen wat boompjes bij. Hij kiest te weinig voor kwaliteit en te veel voor kwantiteit, hij geeft wat centjes aan de circuscultuur: genoeg om een paar mensen te sussen maar te weinig om zo'n sector, als hij er dan toch voor kiest, te laten bloeien. Al jaren hamert hij op cultuurparticipatie, maar waarin geparticipeerd moet worden maakt kennelijk niet uit.

"Anciaux werkt ook met een uitgebreid netwerk van adviescommissies. Onder een minister die zo weinig visie heeft op kunst en cultuur is het misschien maar beter zo, maar eigenlijk werken die commissies, waarin werkelijk alleman uit de culturele sector zit, de versnippering in de hand. Ik zou zonder die raden werken met een handvol uitgelezen adviseurs."

De post van cultuurminister komt volgend jaar vacant.

"Onder mijn leiding zouden tenminste beslissingen genomen worden. Maar politiek is een vak apart, en ik ben geen politicus.

"Wie Anciaux moet opvolgen weet ik niet. Karel De Gucht heb ik wel graag. (fijntjes) Misschien wel omdat hij zo elitair is. Guy Verhofstadt kan ik ook waarderen. Nochtans heb ik het destijds in De Munt, toen hij minister van Begroting en Wetenschappelijk Onderzoek was, regelmatig met hem aan de stok gehad. Zo vond hij het niet kunnen dat er in La traviata met kristallen glazen werd gegooid, terwijl ze ocharme 2.000 frank per avond kostten. (Verhofstadt stelde Mortier destijds ook verantwoordelijk voor een deficit van 1 miljard frank, terwijl Mortier zichzelf 'slechts' voor 200 miljoen verantwoordelijk achtte, WD). Verhofstadt is sindsdien veel gegroeid.

"Anciauxs opvolger zal hoe dan ook moeten nadenken over een reorganisatie van de grote instellingen, zoals de orkesten, de opera's en de musea, en daarnaast zal hij het hoofd moeten bieden aan de groeiende papierberg bij de kleinere instellingen en bij de kunstenaars. Ik stel de overadministratie die Anciaux in de kunsten heeft binnengebracht geweldig in vraag. Die komt de creativiteit niet ten goede."

Is 'het kunstenbos' zoals u het ziet geen beeld voor cultuurcentralisme?

"Politici maken te weinig scherpe keuzes: in een populistische democratie telt alleen de meerderheid. In een juiste democratie krijgt een minderheid ook de kans om zijn projecten door te zetten, op voorwaarde dat die minderheid grote kwaliteit te bieden heeft. Is dat elitair? Elitair betekent gewoon het beste. Zogenaamde elitaire kunst is nu eenmaal de maatstaf voor vernieuwing. Die kwaliteitsdrang moet ondersteund worden. Om maar een voorbeeld te geven: Stefan Hertmans is een belangrijke schrijver die volgens mij bij een veel groter publiek moet kunnen doordringen. Dat dergelijk talent relatief in de marge blijft opereren, is vrij hallucinant.

"Maar misschien krijgt een land de leiders die het verdient. Vlaanderen is ontzettend rijk en zelfgenoegzaam geworden. Vlaanderen: regio van stenen hutten, golfterreinen en de familie Pfaff. De grote sprong die deze regio op economisch vlak heeft gemaakt, is niet vertaald op intellectueel vlak. Het valt mij op dat jongeren minder talen spreken dan vroeger. Ze lezen weinig. Neem Hugo Claus. Men kent hem van zijn verhouding met Sylvia Kristel en nu ook van euthanasie. Maar hoeveel mensen lezen zijn werk? En heeft zijn dood de samenleving werkelijk kunnen beroeren? Zelfs dat betwijfel ik. De Bourlaschouwburg was gevuld voor zijn afscheid en buiten stonden nog een paar honderd mensen. Maar we hebben het dus wel over de grootste Vlaamse dichter en romancier van de twintigste eeuw, hé. Bij de begrafenis van Beethoven of Verdi waren 50.000 mensen aanwezig. Op zulke ogenblikken merk je hoe perifeer de kunst hier en nu in feite is."

Iets anders. Hoe kijkt u terug op uw periode in Parijs?

"Ik laat de instelling in goede gezondheid achter, met een spaarpot van 40 miljoen euro. De publieksopkomst bedroeg 92 procent, niet kwaad voor een programma met 35 procent werken uit de twintigste eeuw. Maar Parijs was voor mij niet zo'n belangrijke periode. Ik heb al mijn ervaring moeten aanwenden om de bijna monsterlijke machine die de Opéra is aan te sturen. Daar is veel energie naartoe gegaan. Ik verlaat Parijs niet treurig, alleen waren de Salzburger Festspiele, De Munt en de Ruhrtriënnale interessantere ervaringen. Ik ben niet zeer begeesterd over Parijs als stad van de toekomst. Het is een stad van verleden en nostalgie. Berlijn en Madrid zijn toekomstgerichtere steden, met een jonger publiek. Niet zonder reden twijfelde ik tussen Berlijn en Madrid, waar ik nog wilde werken naast New York."

Waarom nog Madrid? Is het om wat Herbert von Karajan zei: 'Ich liebe das spiel der mächtigen?'

"Ik word al met Rossini vergeleken, en Madrid kán mijn Péchés de vieillesse worden. Ik geef toe dat ik graag macht heb, omdat je er iets mee kunt doen. Macht is een groot thema. In de opera, en ook in mijn leven. Het is een destructief en een constructief middel. Wie de macht heeft, moet altijd nadenken. Dat doe ik. Door te blijven studeren, veel te lezen, kunstenaars te ontmoeten. Voor mensen zoals ik is het moeilijk afstand te doen van de macht. Toch zal dat ogenblik ooit komen. Concrete beslissingsmacht kan dan overgaan in moreel gezag. Dat lijkt mij zeer mooi.

"Maar goed. Wanneer het seizoen in juli in Parijs ten einde loopt, neem ik een half jaar rust, om in 2010 aan de slag te gaan.

"Ik blijf dit vak zielsgraag doen: bemiddelen tussen kunst en publiek. Ik voel mij verwant aan Tamino uit De toverfluit, die door proeven te doorstaan leert over de liefde en de dood. Alles wat initiatie is, boeit mij. De grote opera's van Monteverdi, Mozart, Beethoven en Verdi hebben mijn leven zin gegeven. Ik zou willen dat ze ook andermans leven zin geven, tenminste voor wie er de sensibiliteit voor heeft.

"Het operaleven bloeit. De zalen zitten vol, de Franse tv en radio zijn bereid opera's integraal uit te zenden. Toch geloof ik dat opera als creatieve kunstvorm zal verdwijnen. Er worden nog nieuwe werken geschreven, maar die spreken geen groot publiek meer aan. Dat heeft zijn redenen: opera hangt samen met een welbepaald maatschappelijk bestel. Opera is bourgeois, jazeker. Toch zijn de grote kunstwerken die binnen dat bestel gecreëerd zijn dat niet. Monteverdi, Mozart, Beethoven, Verdi, dat is kunst voor alle tijden. Het is zoals met de schilderijen van Jeroen Bosch. Dat ze in een christelijke wereld tot stand zijn gekomen betekent niet dat je ze kunt verengen tot christelijke kunst."

Wat verwacht u voor 2009?

"Laten we het toekomstperspectief maar wat verder opentrekken. Ik hoop vurig dat de jongere generatie de Europese integratie doorzet, tegen de nationale staten. Dat het communautaire gehakketak hier geen enkele rol meer speelt. Daarnaast denk ik dat we bescheidenheid aan de dag moeten leggen. Binnen dit en honderd jaar zal de westerse cultuur niet meer de centrale cultuur zijn. Hoe we met andere culturen zoals de Aziatische zullen omgaan, daarin zullen de jonge mensen belangrijke keuzes moeten maken. Het benieuwt mij zeer welke hun keuzes zullen zijn. Ten slotte hoop ik dat wij blijven zingen. Dat is ongelofelijk belangrijk. Zing jij nog wel eens?"

Dat kan ik niet ontkennen.

"Goed. Mensen die niet meer zingen, dat is zeer erg. Zingen is zoals dansen, een van de natuurlijkste dingen ter wereld. Opera is een kunstvorm die het zingen cultiveert. De ontroering die daarbij hoort, van iemand die op scène staat te zingen... Mijn mooiste herinnering aan Hugo Claus bewaar ik aan zijn reactie na afloop van Simon Boccanegra in De Munt: 'Gerard, g'hebt mij doen bleiten'. Magnifiek vond ik dat. Dat is waar opera om draait: mensen ontroeren. Geen ontroering à la Bohème, vanwege de sentimentaliteit, maar de ontroering van iemand die sterft en zingt tegelijkertijd."

Als in La traviata van Verdi.

"Ja! De diepte van belangrijke existentiële momenten lijken ons steeds meer te ontglippen. De digitale wereld en de beeldcultuur maken het ons wat dat betreft niet gemakkelijk. Deze tijd is gekenmerkt door snelheid, afwisseling, associativiteit. Het gevoel dat erbij hoort, is die van oppervlakkige sentimentaliteit. Misschien is het wel daarom dat zo'n Turandot in het Stade de France of de Nabucco's in open lucht zo'n succes blijven oogsten. Honderdduizend mensen die begeesterd naar dergelijke spektakels kijken, ik vind dat ook mooi, maar ze hebben niets te maken met wat ik onder opera versta.

"Opera is voor mij een kunstwerk dat de emotionaliteit in een zeer rationele wereld weer naar boven brengt. Het laatste grote ensemble in Fidelio is 'O Welch ein Augenblick', als Leonore de ketens van Florestan afneemt. Wat daarna gebeurt, is totaal irreëel. Iedereen begint te zingen, iedereen is ontroerd. Waarom? Dat houdt mij bezig. Ik moet alles in het werk stellen opdat de ontroering kan blijven plaatsvinden bij het publiek."

Gerard Mortier:

Macht is een groot thema. In de opera, en ook in mijn leven. Het is een destructief en een constructief middel. Wie de macht heeft, moet altijd nadenken. En dat doe ik

Het operaleven bloeit. De zalen zitten vol, de Franse tv en radio zijn bereid opera's integraal uit te zenden. Toch geloof ik dat opera als creatieve kunstvorm zal verdwijnen

n 'Bert Anciaux zegt: 'Het kunstenbos is vol'. Ik moet hem tegenspreken. Hij heeft er een jungle van gemaakt. Hij zou moeten weten dat bossen worden aangelegd, en dat de boswachter weet welke bomen hij plant én waarom hij sommige niet plant.'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234