Woensdag 28/09/2022

Opgejaagd door blanke ziekten

Tot 1989 legde de Braziliaanse overheid systematisch contact met elke indianenstam die werd ontdekt. Omdat dat dikwijls rampzalige gevolgen had, werd besloten het beleid te wijzigen en nieuwe stammen met rust te laten. Er wordt aangenomen dat er in de Amazone nog zo'n vijftig inheemse gemeenschappen zijn die contact met de buitenwereld bewust mijden. 'Maar het is onvolledig, zelfs racistisch, om te zeggen dat dit mensen zijn die nog leven zoals in het Stenen Tijdperk. Ze zijn verjaagd.'

'Domingo Neves had geen schijn van kans. Toen zijn lichaam werd gevonden had hij een pijl in zijn schouder en een in de buik. Neves was op verscheidene plekken met een scherp voorwerp gestoken en zijn linkeroog bungelde op zijn wang. Hij was 's morgens vertrokken om een dagje te gaan vissen in de jungle en sindsdien had niemand hem meer levend gezien.' De dood van de 34-jarige Neves, zoals hier beschreven in de lokale pers, veroorzaakte in december van vorig jaar paniek onder de dertig inwoners van de afgelegen nederzetting Jord, in het Braziliaanse Amazonegebied bij de grens met Peru.

Toen zijn lijk vorig jaar werd gevonden, herinnerden bewoners zich dat een paar jaar eerder een moeder met kind op soortgelijke wijze waren vermoord. De indianen kregen meteen de schuld, 'want alleen indianen doden hun slachtoffers met pijl en boog'. "Blanken gebruiken geweren", vertelde Sydney Possuelo aan The Guardian. Hij onderzocht de moord op Neves in opdracht van Funai. Dat indianenbureau van de Braziliaanse overheid kondigde twee weken geleden aan dat de moord was opgelost. De daders waren leden van een 'onbekende' indianenstam. Meer dan twintig uur kamden Possuelo en zijn team van antropologen daarop vanuit een vliegtuig het omringende oerwoud uit.

Zo'n 25 kilometer van de plaats waar Neves werd gevonden troffen ze een onbekende nederzetting aan van inheemsen. Uit de lucht waren enkel een vijftiental hutten te zien, half verscholen onder het gewelf van de jungle. Niemand weet hoe die mensen heten, wat hun gewoonten zijn, welke taal ze spreken en wat voor kleding ze dragen. Het enige wat Possuelo met zekerheid weet is dat, op basis van de hutafmetingen, er ongeveer tweehonderd mensen in de klassieke nederzetting wonen.

Possuelo vermoedt dat de indianen de indringers doodden omdat ze vreesden dat de onbekenden hun bestaansmiddelen kwamen weghalen. In het gebied van de inheemsen dichtbij de meren kwamen de bewoners van Jord steeds meer jagen en vissen. Funai heeft nu daarom beslist dat de onbekende indianenstam met rust moet worden gelaten. Er worden geen pogingen gedaan om met hen in contact te komen. De overheid gaat zelfs zover de bewoners van Jord ergens anders te huisvesten.

Het is een beleid dat sinds enkele jaren wordt gevoerd als nieuwe inheemse gemeenschappen worden ontdekt, omdat een andere aanpak alleen maar problemen oplevert. Voor de inheemse bevolking kan de schok met de buitenwereld de doodsteek betekenen voor hun cultuur, indringers riskeren de dood.

In het satelliettijdperk wordt misschien al te gemakkelijk aangenomen dat alle indianenstammen bekend zijn. Funai vermoedt dat er nog zo'n vijftigtal zijn die nog nooit in contact kwamen met de buitenwereld en wil hun gebied conserveren als ze ontdekt worden. De inheemse bevolkingsgroep bij Jord is de enige van wie het bestaan in het afgelopen jaar kwam vast te staan. Kolonisten en antropologen brachten in de Amazone ongeveer 215 inheemse bevolkingsgroepen in kaart. De 300.000 Yanomami's bij de grens met Venezuela vormen daarvan de grootste bevolkingsgroep - al is dat een cynische omschrijving. In 1500, toen de eerste kolonisten Brazilië bereikten, waren ze nog met zes miljoen.

Tot 1989 was het Braziliaanse beleid erop gericht juist wel contact te leggen met de bevolkingsgroepen. Dat werd gezien als de beste manier om hen te beschermen tegen houthakkers en goudzoekers. De praktijk draaide meestal uit op een ramp. Vooral wegens ziekten die de bevolking troffen, maar er werd door de buitenwereld ook gemoord om aan grondstoffen te raken.

Zo werd het contact met de blanke man in de jaren zeventig de Kranhacarore-stam fataal. Meer dan 90 procent van de stamleden overleed aan ziekten die de blanken meebrachten, zoals griep, mazelen of pokken. Daarnaast kwamen ook veel inheemsen om bij gevechten. De zwaarste confrontatie vond in de jaren zeventig plaats bij de aanleg van een weg tussen Manaus, hoofdstad van het Amazonegebied, en Venezuela. De Atroari-stam doodde toen een honderdtal werknemers. Andere nederzettingen dreigden al met collectieve zelfmoord als er in hun gebied grondstoffen zouden worden ontgonnen.

Volgens Funai komt dat omdat ze gewoon bang zijn. "Indianen zijn geen barbaren die graag blanken doden", vertelde Possuelo, "ze weten allemaal dat ergens in de buurt een grote stam woont die met geweren van grote afstand mensen kan doden. Het is dus logisch dat ze blanken haten. Ze worden al 500 jaar lang vervolgd."

"Het is beter om van 'ongecontacteerde inheemsen' in plaats van 'onontdekte indianenstammen' te spreken", verbetert Richard Garside van de Britse belangenvereniging voor inheemsen Survival International, "de meeste inheemsen weten echt wel dat er nog een wereld buiten de hunne is, ze zien en horen vliegtuigen langskomen of merken op de jacht dat er nog andere bevolkingsgroepen bestaan. Velen zijn eeuwen geleden al op de vlucht geslaan voor de eerste kolonisten. Dikwijls verjaagd door rubberkwekers kwamen ze meestal stroomopwaarts bij de bronnen van rivieren terecht. In die gebieden, die minder vruchtbaar waren dan de delta's, moesten hun gemeenschappen zich vaak omvormen van een landbouwbestaan naar een nomaden- of jagersleven. Het is dan ook onvolledig, en volgens ons zelfs racistisch, om te zeggen dat dit mensen zijn die nog leven zoals in het Stenen Tijdperk."

Toch geeft Garside het Braziliaanse Funai gelijk als ze zeggen dat de stammen met rust moeten worden gelaten. "Het is niet aan ons om deze volkeren te doorgronden, het is aan hen om naar ons te komen als ze dat nodig achten. De enige reden dat inheemsen benaderd zouden mogen worden, is dat ze gewaarschuwd moeten worden voor de invasie van niet-inheemsen. Daarom is het geen slecht idee hen te lokaliseren, zolang het dient om hun rechten te erkennen. Helaas zijn er weinig overheden die daaraan meewerken. Zelfs bij Funai zitten Brazilianen die alle inheemse bevolkingsgroepen willen assimileren met de rest van de bevolking. In andere delen van het land worden ze bedreigd door oliemaatschappijen of houthakkers, een fenomeen dat zich ook elders ter wereld voordoet. Momenteel worden verschillende inheemsen in Peru bedreigd door de olie-exploratie van Mobil Oil. Op Irian Jaya riskeert een pas ontdekte groep de repressie van de Indonesische regering. Het beste voor hen lijkt me wat inheemsen op Papoea Nieuw-Guinea een aantal jaar geleden deden: ze kwamen uit het oerwoud, snoven de sfeer op en keerden dieper terug in de jungle dan ooit."

Maarten Rabaey

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234