Vrijdag 07/10/2022

Ota Sik

Sik wilde in 1968 een soort 'derde weg' bewandelen om zijn land er economisch weer bovenop te krijgen. Maar toen kwamen de Russen

1919 - 2004

De econoom van de Praagse lente

De Tsjechische econoom, oud-minister en hoogleraar professor Ota Sik is op 84-jarige leeftijd in het Zwitserse Sankt Gallen overleden. Sik werd vooral bekend tijdens de Praagse lente (1968), toen hij in wat toen nog Tsjechoslowakije heette minister van Economische Zaken was.

De Praagse lente was de poging van eerste minister Alexander Dubcek om in zijn land een 'socialisme met een menselijk gelaat' uit te bouwen. Dubcek wilde weg van het uit Moskou geïmporteerde stalinistische systeem, maar dat heeft het Kremlin, zoals men weet, niet toegelaten.

De Sovjet-Unie stuurde tanks en bezettingssoldaten om het gedurfde maatschappelijke experiment neer te slaan en kreeg daarbij ook de steun van de andere communistische satellietstaten. Dubcek en duizenden communistische partijleden verdwenen achter de tralies en tienduizenden Tsjechen en Slowaken verlieten hun land.

Todat de sovjettanks kwamen, op 21 augustus 1968, was Ota Sik dus minister. Hij wilde vooral de stagnerende economie van zijn land nieuw leven inblazen en wat hij noemde "de derde weg" bewandelen om het land er economisch weer bovenop te krijgen.

Die 'derde weg' was een beleid van beperkte economische hervormingen van het uiterst rigide communistische systeem. Twintig jaar voordat Michail Gorbatsjov in de Sovjet-Unie aan deze weg timmerde, waren Ota Sik en Alexander Dubcek er in Praag al mee bezig.

Hij dacht aan minder centrale economische planning - de beroemde communistische vijfjarenplannen - en een wat vrijere markt, waar meer ruimte voor het individu zou zijn. Die 'derde weg' zou dus iets zijn tussen het stugge communisme en het wilde kapitalisme in.

Ota Sik werd in april 1968 minister en vice-premier. Amper vier maanden later al maakten de Sovjets een einde aan zijn hervormingspogingen. In tegenstelling tot andere leiders van de Praagse lente werd hij echter niet aangehouden, om de simpele reden dat hij niet in het land was.

Hij was in augustus 1968 met vakantie in het Joegoslavië van Tito, waar hij zich economisch enigszins op inspireerde. Sik kon ontkomen naar Zwitserland, waar hij tot op het einde van zijn leven zou blijven. In Sankt Gallen werd hij hoogleraar aan de plaatselijke universiteit. Thuis werd hij uit de partij (KPCz) gezet en zijn nationaliteit werd hem ontnomen.

Na de Fluwelen Revolutie van 1989 - de 'opvolger' van de Praagse lente - ging hij echter wel vaak terug naar Praag nadat de nieuwe president, Vaclav Havel, hem had benoemd tot lid van een adviesraad voor de regering.

Ota Sik werd geboren in de West-Tsjechische industriestad Pilzen en studeerde in Praag eerst schilderkunst. Na de inval van de nazi's en de bezetting van zijn land ging bij bij het gewapende verzet. In 1940 werd hij door de Gestapo opgepakt en naar het concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk gestuurd.

De ironie van het lot wilde dat hij in het concentratiekamp de communistische militant Antonin Novothny leerde kennen, en Stefan Dubcek, de vader van de latere architect van de Praagse lente. Novothny bracht het na de oorlog tot partijleider en werd halverwege de jaren 1960 door Alexander Dubcek afgelost. Na de bevrijding van Praag ging Sik meteen terug en studeerde politieke wetenschappen en economie. Later werd hij professor aan de Praagse universiteit. Hij zei wel eens dat zijn grootste angst in de economie de massale werkloosheid was omdat die politieke instabiliteit met zich meebracht, en groot ongenoegen bij de bevolking.

Sik is zijn linkse economische ideeën altijd trouw gebleven en hij waarschuwde dat het onmiddellijke afschaffen van staatssubsidies in de economie zou leiden tot het bankroet van grote socialistische overheidsbedrijven. Hij voorspelde ook dat de Tsjechische economie zo'n twaalf tot veertien jaar nodig zou hebben om te kunnen concurreren met het Westen. Op beide vlakken heeft Ota Sik gelijk gekregen.

Hij bleef een marxistische econoom, maar had ook kritiek op de strikte toepassing van economische dogma's. Sik lachte nogal eens met de dogmatici binnen de partij. Een van zijn bekende uitspraken is: "Om ideologische redenen hebben ze zelfs de laatste dorpsschoenmaker afgeschaft."

De twee staten die uit de splitsing van 1993 zijn ontstaan - Tsjechië en Slowakije - zijn op 1 mei lid geworden van de Europese Unie. Ota Sik heeft dat nog net mogen meemaken.

Frank Schlömer

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234